Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Улуу Сибиирдээҕи тааҥ

Улуу Сибиирдээҕи тааҥ (нууч. Великая Сибирская полынья) — аһаҕас уу уонна кыра муустар кырамталарын балаһалара модьоҕо муус (модьоҕо муус кэннинээҕи тааҥ) иһигэр үөскүүр Илин Сибиирдээҕи муора Эһэлэр арыыларыттан (Медвежьий остров) Лаптев муоратын Улахан Бегичев арыытыгар диэри учаастакка баар сирдэрэ. Сорох сылларга тааҥ биллэрдик кыччыыр уонна аһаҕас уулаах уонна муус кырамталардаах икки учаастак үөскээн тахсар — Ленскэй уонна Новосибирскай тааҥ[1].

Арыйыы остуоруйата

Бу тааҥ баарын туһунан бастакы иһитиннэриилэр өссө XVIII үйэҕэ биллибиттэрэ. 1736 сыллаахха Ломоносов «Хотугу муораларынан сырыыларын кылгас ойуулааһыныгар уонна Илиҥҥи Индия Сибиирдээҕи байҕалын барыллаан туорааһынын көрдөрүүтүгэр» историческэй докумуоннарга уонна муора олохтоохторун кэпсээбит чахчыларыгар олоҕуран суруйар. Манна «Сибиир биэрэктэриттэн биэс уонна сэттэ биэрэстэ тэйиччи сытар Сибиирдээҕи байҕал сайыҥҥы ыйдарга муустартан босхолонор, оннук буолбата буоллар хараабыл сырыыта харгыстаныан сөп» диэн бэлиэтиир. Бу курдук кини Улуу Сибиирдээҕи тааҥ туһунан ойуулааһыны оҥорбута.

1811 сыллаахха тааҥы Саҥа Сибиир арыыттан 25 биэрэстэлээх сиртэн Татаринов уонна Благовещенскайдааҕы тумустан хоту диэки 30 биэрэстэлээх сиртэн Санников көрбүттэрэ.

1821 сыллаахха Улуу Сибиирдээ5и тааҥ биэрэк кытыытынааҕы хамсаабат мууһугар Анжу аргыстарын кытта тахсыбыт. Кинилэр сыарҕалаах ыттарынан Сибирскэй арыы биэрэгиттэн хоту диэки бара сатаабыттар да барыта аһаҕас уу буолан айан кыаллыбатах.

Хаһаайыстыбаҕа туһаныы

Элбэх аһаҕас уу баара Лаптев муоратыгар, Илин Сибиирдээҕи муораҕа уонна да атын Хотугу муора суолун учаастактарынан суудуналар айаннара сайдыытыгар туһаныллар.

Наука чинчийиилэрэ

Улуу Сибиирдээҕи тааҥ баар буолуута араас быһаарыылардаах. А. Петерман тааҥ тахсыытын Лаптев муоратыгар түһэр Гольфстрим дьайыытын кытта сибээстээх диэн этэр. Бу курдук этиилэри 1908 сыллаахха Г. Гебель уонна Л. Брейтфус этэн турардаахтартар. Кинилэр Арктикаҕа үрдүк температура кулун тутар-муус устар ыйдарга тааҥы үөскэтэр диэн санааларын этэллэр.

Ол кэнниттэн 1878—1879 сылларга Норденшёльд уонна 1879—1881 Делонг этэллэринэн тааҥ үөскээһинэ температураны кытта сибээстээх буолбакка, түргэтэтиини кытта сибээстээх. В. Ю. Визе 1922 сыллаахха тааҥ саҥа үөскээһинэ Арктика уутуттан мууһу таһаарыыны кытта сибээстээх диэн быһа барыллаан санаатын этэн турар. Обь, Енисей уонна Лена тардыыларыттан хоту диэки «полярнай муустар үөскүүр сирдэрэ» диэбитэ. Аныгы чинчийээччилэр эбэн этэллэринэн тааҥ үөскээһинин сүрүн түрүөтүнэн материкка долгун охсуутун уларыйыытын уонна сүүрүк мөлтөөһүнэ уонну күүһүрүүтэ буолар.

Өссө 1906 сыллаахха Арктики нуучча чинчийээччитэ А. В. Колчак Улуу Сибиирдээҕи тааҥ үөскээһинин биричиинэлэрин бэйэтин монорафиятыгар ырытан турар. Кини этэринэн Сибиирдээҕи тааҥ Новосибирскайдааҕы уу[2] арыытын чугаһыгар баар биэрэктээҕи модьоҕо муус уонна арктическэй хас да сыллааҕы кур муус кыраныыссаларыгар баар диэн бэлиэтээбит. Колчак бу курдук Улуу Сибиирдээҕи тааҥ үөскээһинин туһунан суруйан турар: «Биэрэктээҕи хамсаабат муус бөрүөһүннээх уонна мэлдьи хамсыы турар Арктикатааҕы хас да сыллааҕы кур муус кыраныыссаларыгар иккис этиллибит дьайыы ыйыллыбыт кыраныыссаттан сүүрүгү кытта ыкса сибээстээх, уонна тыал түһүүтүгэр оҕустаран бу оройуоҥҥа тааҥы үөскэтэр. Чуолаан тыал, барыллаан эттэххэ, WNW уонна NW дрейф арктическэй хас да сыллааҕы кур мууһу үөскэтэр. Бу олохтоох тыаллар сибээстэрэ кыһыҥҥы кэмҥэ Хотугулуу-арҕаа Азия үрдэлигэр биллэр, онтон пресснай уу маассата тааҥы үөскэтэр»[3]. Аныгы чинчийиилэртэн Улуу Сибиирдээҕи тааҥ сэдэх көстүүтүн үөрэтэргэ улахан интэриэһи А. Ю. Гуков монографията: «Сибиирдээҕи тааҥ 'экосистемата» үөскэтэр. Бу А. В. Колчак Арктическэй бассейҥа уу маассата уонна муус хамсааһынын туһунан аныгы оҥорон көрүүлэрэ тирэх буолаллар[2].

Аныгы чинчийиилэр тааҥ экосистематын кэтээн көрүүгэ российскай океанологтарынан 1982—1996 сыллардаахха, маны сэргэ, 1996—2001 сыллардаахха российскай-германскай бөртөлүөтүнэн экспедицияларыгар оҥоһуллубуттара[4]. Бу чинчийиилэр түмүктэринэн олунньу бүтүүтүгэр уонна кулун тутар ый саҥатыгар оннооҕор халыҥ муус аннынан сытар сирдэргэ ууга элбэх салахай үөскүүр. Ол иһин күн сырдыга муус курдары киирэн саҥа фотосинтез сайдыытыгар күүс биэрэр. Тааҥ уутугар зоопланктон диэн көстөр, ол састаабыгар солоноватоводнайдар киирсэллэр. Чалахай эттээх харамайдар, чиэрбэлэр бааллар. Кит быһыылаах икки көрүҥ баар: нарвал уонна белуха. Лаапчаан атахтаахтар: лаптевскай морж, муора куобаҕа уонна тиэрбэс ньиэрпэ.

Хос быһаарыы

  1. ↑ Гуков А.Ю. Улуу Сибиирдээҕи тааҥ, XXI үйэ // Саха сирин науката уонна техниката. — 2009. — № 1 (16). Архивировано 14 Кулун тутар 2022 года.
  2. ↑ 1 2 Синюков В. В Александр Васильевич Колчак : Ученый и патриот : в 2 ч. / отв. ред. А. П. Лисицын ; Ин-т истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН. — М.: Наука, 2009. — Т. Ч.1. — С. 293. — ISBN 978-5-02-035739-6//Начало жизненного пути и арктические исследования. — с. — ISBN 978-5-02-035740-2 (в пер.), С.272-273
  3. ↑ Колчак А.В. Лёд Карского и Сибирского морей. // Записки Российской Академии наук Научные результаты Русской полярной экспедиции 1900-1903 гг под начальством Э. В. Толля : VIII серия. — СПб, 1909. — Т. XXVI. — С. 26—58.
  4. ↑ Ледяные тайны Великой Сибирской полыньи (рус.). vesti.ru. Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано 30 Бэс ыйын 2016 года.

Литература

  • Гуков А.Ю. Экосистема Сибирской полыньи.

Категориялар