Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Угаров Гавриил Спиридонович

Гавриил Спиридонович Угаров (1940 сыл ахсынньы 21 күнэ, Сургулуук нэһилиэгэ, Саха АССР) — сэбиэскэй, Арассыыйа биолог учуонайа, фантаст суруйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл. Биология билимин дуоктара, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун уонна Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

Олоҕун олуктара

1940 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

Далыр орто оскуолатын бүтэрбитэ. «Правда» холкуос хомсомуол тэрилтэтин босхоломмут сэкирэтээринэн, онтон Сургулуук нэһилиэк сэбиэтин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

1963 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын биология-география факультетыгар киирэн, ону ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. ССРС Билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэммитэ. Казаннааҕы судаарыстыбаннай университекка хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.

1975 сылтан Саха судаарыстыбаннай университетын ботаника кафедратын үрдүкү үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1988 сыллаахха ботаника кафедратын сэбиэдиссэйинэн талыллан, бу кафедраны уон сыл тухары салайбыта. 1997 сыллаахха биология билимин дуоктарын диссертациятын көмүскээбитэ, ботаника кафедратын профессора буолбута[1][2][3].

Билим-чинчийэр үлэтэ

Биология нуулун теориятын оҥорон таһаарбыта, бу теория быһыытынан биология нуула итии уонна тымныы ыккардыгар +4 °C температураҕа сытар. Бу теорияҕа олоҕуран Угаров кээмэйэ (шкалата) диэн ааттаммыт айылҕа температуратын кээмэйин айбыта. Маннык кээмэйдээх салгын термометрын (термобиометры) оҥорбута, бу тэрил тэпилииссэҕэ эбэтэр таһырдьа үүнээйи үүнүүтүн тэтимин көрдөрөр. Термометр Германия патенын ылбыта, ону оҥорууга уртуут туттуллубат. Тэрил −72 °C диэри тымныыны көрдөрөр уонна үс шкалалаах: Угаров, Цельсий уонна Фаренгейт кээмэйдэрэ.

Криобиологияҕа саҥа научнай хайысханы — прокриобиологияны (гипобиологияны) сайыннарар, бу салаа тыыннаах организмнар +4 °C-тан 0 °C-ка диэри температураҕа биологическай уларыйыыларын үөрэтэр. Гипобиоз (нууч.) (сах. (кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы утуйуу, үүнээйилэр сынньалаҥ кэмнэрэ, диапауза) сүрүн төрүөтүнэн организм физиологическай уута барыыта (обезвоживание) буоларын дакаастаабыта. Гипобиология үөрэтэр эбийиэктэрин, сыалын, соруктарын уонна чинчийэр ньымаларын быһаарбыта, кини салааларын араарбыта: уопсай, мэдиссиинэ, тыа хаһаайыстыбатын уонна экология гипобиологията[2][4].

50-тан тахса билим үлэтин ааптара. Ордук суолталаах үлэлэрэ:

  • «Эколого-физиологические аспекты адаптации организмов к низким положительным температурам» (Дьокуускай, 1988);
  • «Прокриобиология как раздел криобиологии» (препринт, Дьокуускай, 1988);
  • «Биологическая температурная шкала» (препринт, Дьокуускай, 2001);
  • «Особенности физиологических процессов у растений при низким положительных температурах в связи с изменениями состояния воды» (дуоктар диссертациятын автореферата, Москуба, 1997).

Айар үлэтэ

1976 сылтан бэчээттэнэр. «Өлбөт мэҥэ уута» диэн бастакы кэпсээнэ 1976 сыллаахха «Молодой коммунист» хаһыакка тахсыбыта.

Саха уус-уран литературатыгар билим-фантастика жанрын төрүттээччитэ. Ол курдук, 1981 сыллаахха «Долбор сулуһа» диэн билим-фантастика хайысхалаах сэһэннэрин уонна кэпсээннэрин кинигэтэ бэчээттэммитэ. 1985 сыллаахха «Өлүктүйбүт антенналар» билим-фантастика сэһэнэ тахсыбыта.

«Баһырҕас» уонна «Долбор сулуһа» сэһэннэрэ саха литературатын 7-с уонна 9-с кылаастааҕы бырагыраамаларыгар киирэллэр[5].

1999 сыллаахха «Эһээ Дьыл уонна кини сиэнэ Хаарчаана» диэн фантастика остуоруйаны суруйбута, ону кытта саха Тымныы оҕонньорун — Эһээ Дьыл уонна кини сиэнэ Хаарчаана уобарастарын айан, ону олоххо киллэрбитэ уонна тарҕаппыта. Эһээ Дьыл аан дойду Тымныы оҕонньотторун кэлимигэр киллэриллибитэ. Сорох айымньылара нуучча, литва, казах уонна белорус тылларыгар тылбаастаммыттара. Кэпсээннэрэ Москваҕа уонна Новосибирскайга билим-фантастика айымньылар хомуурунньуктарыгар, «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ.

Кини хоһоонноругар Захар Степанов, Кирилл Герасимов, Николай Берестов хампаһыытардар уонна мелодист Владимир Жирков ырыалары айбыттара.

Билим-фантастика уонна мүччүргэннээх сырыылаах литература Бүтүн Сойуустааҕы сэминээрдэрин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун Литфондун дириэктэрэ, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэри ылар хамыыһыйатын чилиэнэ. 1991 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, 1999 сылтан Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ[3][1][4].

Библиографията

  • Долбор сулуһа: науч. фант. сэһэн, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1981. — 152 с.
  • Өлүктүйбүт антенналар: науч,- фант. сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1985. — 143 с.
  • Эһээ дьыл уонна кини сиэнэ Хаарчаана: фантаст. остуоруйа. — Дьокуускай, 1999. — 24 с.
  • Ыйы сиэбит уол. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 142 с.

Уопсастыбаннай үлэтэ

Чөл олох пропагандиһа буолар. Билим салайааччы быһыытынан оскуолаларга үөрэх-иитии бырассыаһын валеология өттүнэн арыаллааһын идеятын олоххо киллэрсибитэ, кини салайыытынан өрөспүүбүлүкэ хас да оскуолатыгар валеология кабинеттара аһыллыбыттара.

1986 сыллаахха арыгыны иһии култууратын кэнсиэпсийэтин суруйбута, бу кэнсиэпсийэ олохтоох дьоҥҥо сырдатар үлэни ыытыыны кытта сибээстээх комплекснай дьаһалларга олоҕурар. Нууччалыы уонна сахалыы тылынан хас да брошюраны суруйбута, өрөспүүбүлүкэ уонна ведомство хаһыаттарыгар элбэх ыстатыйаны бэчээттэппитэ, араадьыйаҕа уонна тэлэбиидэнньэҕэ тахсыбыта.

Г. С. Угаров Эһээ Дьыл уобараһын айан уонна ону бэйэтэ толорон, саха төрүт култууратын, тылын уонна үгэстэрин тарҕатыынан дьарыктанар. Кини айбыт үһүйээнигэр Эһээ дьыл дьиэ кэргэнэ дьыл кэмнэрин кытта ситимнэһэр (кэргэнэ Кыһын Хотун, кыргыттара Саасчаана, Сайыына, Күһүүнэ уонна сиэнэ Хаарчаана). Бу уобараһынан учуонай сыл аайы уоннааҕы оҕо дьиэлэригэр, балыыһаларга сылдьан аһымал тэрээһиннэри ыытар, чөл олоҕу көҕүлүүр, ону тэҥэ Саха сирин кыһыҥҥы аптаах дойду быһыытынан аан дойду таһымыгар сырдатар үлэни ыытар[2][4].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
  • РФ үрдүкү идэлээх үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ;
  • РФ уонна СГУ үрдүкү үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ;
  • Арассыыйа Федерациятын бочуоттаах полярнига;
  • Норуот үөрэҕириитин туйгуна;
  • Учууталлар учууталлара;
  • Альфред Нобель мэтээлэ;
  • PRIMUS INTER PARES («Тэҥнээхтэр ортолоругар бастакы») уордьан;
  • Сургуулук Ытык олохтооҕо[1][2][4][5].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Угаров Гавриил Спиридонович (рус.). Верхневилюйская межпоселенческая библиотека. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Гавриил Спиридонович Угаров (рус.). Научная библиотека СВФУ. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 Угаров Гавриил Спиридонович (рус.). Писатели Якутии. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Гавриил Угаров — якутский Дед Мороз, доктор наук и изобретатель биологического термометра (рус.). EXO-Ykt. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Гавриил Угаров – писатель, ученый и якутский Дед Мороз (рус.). Сигэнии күнэ: 13 От ыйын 2026.

Категориялар