Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Тарабукин Николай Саввич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Тарабукин.

Николай Саввич Тарабукин (1910 сыл алтынньы 26 күнэ, Саха уобалаһа — 1950 сыл ахсынньы 14 күнэ, Муома улууһа, Саха АССР) — сэбиэскэй кэмнээҕи эбээн бастакы суруйааччыта, поэта, эбээн литэрэтиирэтин төрүттээччитэ, эбээн болкулуорун чинчийээччи. Эбээн литэрэтиирэлии тыла олоҕурарыгар, эбээн омуга сайдарыгар сүдү улахан кылааты киллэрбитэ[1].

Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха Элгэс улууһун (билигин Муома улууһа) Улахан Чыыстай нэһилиэгин Эһэлээҕэр Бадьырыаха өрүс баһыгар 1910 сыл алтынньы 24 күнүгэр төрөөбүтэ[2][3]. Төрөппүттэрэ Савва Карпович уонна Елена Ивановна — көс олохтоох эбээн дьоно. Кыратыгар тулаайах хаалан, эбэтигэр уонна убайыгар Степан Саввичка иитиллибитэ[2][3]. Аан бастаан сурукка Василий Дмитриевич Старостин үөрэппит.

Верхоянскайга үөрэммитэ, онтон 1927 сыллаахха Дьокуускайдааҕы рабфакка үөрэнэ киирбитэ, 1932 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ[1][2].
1932-37 сылларга — Ленинградтааҕы Хотугу норуоттар Институттарыгар (нууч.) (сах. үөрэммитэ[1][4]. Үөрэнэр кэмигэр лингвистэри кытта көхтөөхтүк үлэлэспитэ, бастатан туран В. И. Левини кытта, кини салалтатынан «Кылгас эбэҥки-нуучча тылдьытын» (1936) оҥорууга кыттыспыта[1]. Атын устудьуоннары кытта В. И. Цинциус «Саҥа тыл» диэн бастакы эбээн буукубаарын үлэтигэр көмөлөспүтэ[5]

Институту бүтэрэн баран 1937 сыллаахха Усуйаана оройуонугар эбээн тылын учууталынан икки сыл, 1940-1941 сылларга Муома оройуонугар ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[1]. 1944—1945 сылларга Муомаҕа Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1945—1947 сс. — Билим Академиятын Саха сиринээҕи филиалын младшай үлэһитэ, эбээн фольклорун хомуйуунан дьарыктаммыта, хоһооннору суруйбута. 1949 сыллаахха Эһэлээх нэһилиэгин дьокутаатынан талыллыбыта. Уон сыл устата бэчээттэммэтэҕэ, элбэх рукопиһа сүппүтэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар кумааҕы тиийбэтиттэн, хоһооннорун хаптаһыҥҥа суруйара[1][2].

1950 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Эһэлээх нэһилиэгэр Хабдьылаахха сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ, Улахан Чыыстай нэһилиэгэр Камчатка өрүс кытылыгар көмүллүбүтэ[1][2].

Айар үлэтэ

Литератураҕа бастакы холонуутун Ленинградка үөрэнэр сылларыгар саҕалаабыта. Николай Тарабукин үлэлэрэ дириҥ ис хоһоонноох, сүрдээх судургу курдук эрээри киһи ис дууһатын, уйулҕатын хамсатар. 1936 сыллаахха бастакы айымньыта «Оҕо эрдэхтээҕим» автобиография хабааннаах сэһэнэ бэчээттэммитэ[4][6]. Кини Ленинградка тэҥинэн нууччалыы тылбаастанан тахсыбыт «Тайҕа ырыалара» (1936) уонна «Кыһыл көмүс кыыс көтүүтэ» (1937) хоһооннорун хомуурунньуктара эбээн тылынан суруллубут бастакы поэтическай кинигэлэр буолбуттара[1][4]. 1937 сыллаахха «Правда» хаһыакка «Пушкин на языках народов Севера» рубрикаҕа «Пушкин» поэматыттан быһа тардыы тахсыбыта[2].

Тарабукин лириката быһаччы майгылаах, судургу уус-уран ньымалардаах, ураты тэтимнээх. Кини айымньыларын киин уобараһынан күн буолар — туох баар кэрэ, саҥалыы, хат тиллэрин бэлиэтэ. Эрдэтээҥи хоһооннорун биир тутаах матыыптарынан поэт бэйэтигэр чугас Хоту дойду норуоттарын олохторун (планер — «кынаттаах сыарҕа таба») уобарастарын нөҥүө биэрэр авиацията буолбута[1].

Нуучча суруйааччыларыттан Тарабукиҥҥа ордук улахан сабыдыалы А. С. Пушкин уонна М. Горькай оҥорбуттара. Пушкиҥҥа поэт нэһилиэстибэтин харайарга эрэннэрбит кэккэ хоһооннорун анаабыта[1].

1936 сыллаахха «Куҥарапу» («Мин оҕо сааһым») диэн автобиографическай сэһэни таһаарбыта, онно тайҕа булчуттарын итэҕэллэрин, олохторун-дьаһахтарын, майгыларын-сигилилэрин, ону тэҥэ киһи майгыта уларыйар-сайдар кэрдиистэрин ойуулаабыта. Сэһэн проблематикатыгар уонна композициятыгар М.Горькай автобиографическай трилогиятын бастакы чааһын сабыдыала көстөр[1].

Тарабукин араас дэгиттэр дьоҕурдаах киһи этэ: үчүгэйдик уруһуйдуур этэ уонна бастакы кинигэлэрин бэйэтэ иллюстратордаабыта[2].

Суруйааччы өлбүтүн кэннэ эбэҥки поэта уонна филолога В. Д. Лебедев «Мин бинив» (Мин олоҕум, 1959), «Күнү таптыыбын» (1960) уонна «Дьүкээбил уота» (1971) хомуурунньуктары бэчээккэ бэлэмнээбитэ, онно урут бэчээттэммит айымньылара да, архыыптартан хоһооннор да киирбиттэрэ[1].

Библиографията

Эбээн тылынан:

  • Хиги икэлни: Индьигиир икэлни (Песни тайги: Индигирские стихи). — Л.: Гослитиздат, 1936. — Ред. перевода В. И. Левин[1][7].
  • Куҥарапу (Моё детство). Повесть. — Л.: Детиздат, 1936[5]. — 2-е изд.: М.—Л.: Детгиз, 1938.
  • Мэнгэн асаткан дэгэдекэн: эвэдыл икэл (Полёт золотой девушки: эвенские стихи). — Л.: Гослитиздат, 1937. — Ред. перевода А. Беспаленко[1][7].
  • Мин бинив (Моя жизнь): Стихи и проза. — Магадан: Кн. изд-во, 1959. — 144 с.
  • Куҥарапу: рассказы и стихи для детей младшего школьного возраста. — Якутск: Бичик, 2009.

Сахалыы:

  • Күнү таптыыбын. — Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1960. — На якутском языке.
  • Дьүкээбил уота. Хоһооннор уонна сэһэн. Хомуйан оҥордо, тылб. Г. М. Васильев.— Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1971. — 165 с.
  • Кунгарапу. — Магадан: Кн. изд-во, 1982. — 78 с.
  • Оҕо эрдэхтээҕим. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1980. — 55 с.
  • Тоҥуу хаары кэһэн: эбээн литературатын төруттээччи Н. С. Тарабукин 100 сааһыгар ананар. — Якутск: Бичик, 2010[8]

Н. С. Тарабукин туһунан

  • Тордохтон күөдьүйбүт кыым. Дегтярева Р. Г., (суруйааччы Н. С. Тарабукин олоҕун, айар үлэтин туһунан документальнай сэһэн) — Хонуу: [и. с.], 2000
  • Тордохтон күөдьүйбүт кыым / Р. Г. Дегтярева, А. М. Дегтярев. — Дьокуускай : Саха университетын издательствота, 2002. — 73 с.
  • Тордохтон күөдьүйбүт кыым. [Дегтярева Р. Г., эбээн классик суруйааччыта Николай Саввич Тарабукин төрөөбүтэ 110 сылыгар] -: , //Чолбон. . — 2020. — N 10-С. 78-92[9]

Суруйааччы айымньыларын сыыппараламмыт көрүҥүнэн Национальнай электроннай библиотекаҕа конна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатын Электроннай библиотекатыгар бааллар[7].

Аатын үйэтитии

  • 2006 сыллаахха Муома улууһун киинигэр Хонуу сэлиэнньэҕэ суруйааччы бүүһэ туруоруллубута.[10][11]
  • 2009 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар Улахан-Чыыстай орто оскуолатыгар Н. С. Тарабукин аата иҥэриллибитэ[12]
  • Н. С. Тарабукин айар үлэтин чинчийиигэ, аатын үйэтитиигэ аналлаах араас тэрээһиннэр, төгүрүк остуоллар ыытыллаллар[13][14]. Суруйааччы айар олоҕун, аймньыларын чинчийии тохтообот[15].

Дьиэ кэргэнэ

Сиэн балта — Е. К. Тарабукина, 2009 сыллахха тахсыбыт кинигэ аан тылын суруйбута[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Николай Саввич Тарабукин (рус.). Большая российская энциклопедия. Большая российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Николай Саввич Тарабукин (1910-1950). Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 115 лет со дня рождения основоположника эвенской литературы Н. С. Тарабукина. dptbibl.ru. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 «Моё солнце — мать моя, мать моя бедная, мать моя…» Sakhalit.com. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Николай Саввич Тарабукин. Арктический многоязычный портал. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  6. ↑ Тарабукин Н. С. Моё детство. Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Произведения Н. С. Тарабукина. Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  8. ↑ Тоҥуу хаары кэһэн... Национальная электронная библиотека. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  9. ↑ Чолбон 10/2020 | "Чолбон" сурунаал(биллибэт). cholbon.online. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  10. ↑ О направлении средств на оплату расходов на изготовление бюста первого эвенского писателя, поэта Н. С. Тарабукина от 20 ноября 2006 - docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  11. ↑ Международное сотрудничество (рус.). chistai2017.wixsite.com. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  12. ↑ О присвоении имени Н. С. Тарабукина муниципальному общеобразовательному учреждению "Улахан-Чистайская средняя общеобразовательная школа" муниципального образования "Момский район" Республики Саха (Якутия) от 14 сентября 2009 - docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  13. ↑ Муниципальный дистанционный конкурс к юбилеям эвенских писателей 110-летие Н.С.Тарабукина, 100-летие П. А. Степанова-Ламутского, 80-летие А. В. Кривошапкина (рус.). nsportal.ru. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  14. ↑ Якутские ученые обсудили сохранение языков Севера и Арктики, Новости Якутии и Якутска (23 Ахсынньы 2020). Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  15. ↑ Охлопкова Ж.В. Первый эвенский писатель Якутии Н.С. Тарабукин: новые материалы к биографии и творчеству. КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.

Литература

  • Сергеев М. А. Творчество Н. С. Тарабукина // Сибирские огни. — 1964. — № 2. — С. 179—184.
  • Тарабукин Николай Саввич — основоположник эвенской литературы : биобиблиогр. указ. / Момская центр. район. б-ка; сост.: Л. М. Слепцова, В. П. Степанова. — Хонуу, 2010. — 18 с.

Сигэлэр

Категориялар