Социальнай архитектор

«Социальнай архитектор» диэн өйдөбүл 2020-с сылларга үөскээбитэ. Бу тиэрмин судаарыстыба, бизнес уонна гражданнар холбоһуктарын бырайыактарынан гражданскай уопсастыбаны (нууч.) (сах. олохтооһун сыаллаах киһи-аймах сайдыытын аныгы кэрчигэр сыһыаннаах.

2025 сыл атырдьах ыйыгар социологтар социальнай архитекторы кэлэр кэм идэтинэн ааттаатылар. Экспертнэй социальнай чинчийии институтун салайар дириэктэрэ Фирдус Алиев этэринэн, социальнай архитектура — хас да таһымнаах тутуу^[2]:

Социальнай архитектор сорудаҕа — тус-туһунан исписэлиистэри уонна бүтүн тэрилтэлэри холбоон, компетенциялары, экспертизаны, информационнай ресурстары бииргэ түмэн, Арассыыйаҕа социальнай прогнозтааһын уонна социальнай бырайыактааһын технологияларын, култууратын уонна үлэтин сайыннарыыга уонна тарҕатыыга көмөлөһүү. Чугастааҕы кэмҥэ сыалбыт — араас таһымнаах социальнай бырайыактар көмөлөрүнэн олоххо киириэхтээх кэлэр кэм уобараһын оҥоруу уонна көннөрүү процеһын тэрийии.

Социальнай архитектордар эрэгийиэннээҕи дьаһалталарга, субъектар баһылыктарын солбуйааччыларын дуоһунастарыгар үлэлиэхтэрин сөп. Кинилэр демографическай бэлиитикэҕэ, дьиэ кэргэн сыаннастарыгар уонна омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаннарга эппиэттиэхтэрэ диэн сабаҕаланар. ВЦИОМ баһылыга Валерий Фёдоров этэринэн, саҥа идэни былаас вертикалыгар киллэрэргэ тоҕоостоох «пейзаж» үөскээтэ^[3]:

Социальнай архитектура кыраныыссаҕа турар, урут маныаха «междисциплинарность» диэн тылы тутталлара, оттон билигин интегрированность туһунан элбэхтик кэпсииллэр.

Саҥа идэни киллэрэргэ үрдүк үөрэх кыһалара бэйэлэригэр сөптөөх компетенциялар хомуурдарыгар болҕомтолорун ууруохтара былааннанар. Холобур, МГУ политологическай өттүгэр, ВШЭ — медиакоммуникацияларга, РАНХиГС — судаарыстыбаннай салайыыга сүрүн болҕомтолорун ууруохтара.

2025 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн Арассыыйаҕа бастакытын социальнай архитектураҕа магистерскай бырагыраамалар баар буолбуттара: МГУ политологияҕа факультетыгар уонна РФ Бырабыытылыстыбатын иһинэн үлэлиир Финансовай университет социальнай билим уонна маассабай коммуникациялар факультеттарыгар. Эбии үөрэх куурустара РГГУ-га (нууч.) (сах. эмиэ баар буоллулар.

Үөрэх былаана бэлиитикэ стратегияларга, информационнай-аналитическай хааччыйыыга, социальнай архитектураҕа моделированиеҕа уонна бырайыактааһыҥҥа, ону таһынан гражданскай идентичноһы үөскэтэргэ аналлаах дисциплиналары киллэрэр. Магистраннар теорияны да, практиканы да үөрэтиэхтэрэ, политология, социология, коммуникациялар уонна уопсастыбаннай бырайыактары салайыы эйгэтигэр билиини ылыахтара.

МГУ политологияҕа факультетын декана Андрей Шутов этэринэн, магистратураны бүтэрээччилэр уопсастыба, былаас уонна бизнес кирбиитигэр үлэлиир, уопсастыбаннай суолталаах бырайыактары оҥорууга кыттар уонна араас социальнай бөлөхтөр ыккардыларыгар коммуникацияны олохтуур көдьүүстээх исписэлиистэр буолуохтара^[1].

РФ бэрэсидьиэнин социальнай процестары кэтээн көрүү уонна анаалыс боппуруостарыгар салайыытын начальнига Александр Харичев этэринэн, аныгы усулуобуйалар билиини практиканы кытта холбуур уонна саҥа ыҥырыыларга түргэнник эппиэттиир исписэлиистэри ирдииллэр^[4].

2024 сылга бэлиэтэммит Киров 650 сылыгар былаастар эрэгийиэн киин куората — «Нуучча Хотутун аана» диэн метафораны толкуйдаабыттара. Ол кэнниттэн туристскай бырайыактар уонна архитектурнай быһаарыылар бу тиэмэни кытта ситимнээхтэр.

Саха сирин Ил Дархана Айсен Николаев саха киинэтигэр улаата турар интэриэс туһунан кэпсээбитэ. Кини этэринэн, өрөспүүбүлүкэ Москва кэнниттэн оҥоһуллар киинэлэр ахсааннарынан Арассыыйаҕа иккис миэстэни ылара.

Мурманскай уобаласка «На Севере жить» диэн хампаанньаны саҕалаабыттара. Олохтоохтор бу луоһуҥҥа үчүгэйдик сыһыаннаспыттарын кэннэ, эрэгийиэн сайдыы былаанын эмиэ итинник ааттаабыттар^[5][6].