Михаил Прохоров
Михаил Дмитриевич Прохоров (1965 сыл ыам ыйын 3 күнэ, Москва) — Арассыыйа урбаанньыта, миллиардер уонна бэлиитик. «Гражданская платформа» баартыйаны төрүттээччи, «Правое дело» баартыйа урукку салайааччыта (2011 сыл бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри). 2012 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр ыытыллыбыт бэрэсидьиэн быыбарын кыттыылааҕа, онно быыбардааччы 7,98 % ылан, 3-с миэстэҕэ тахсыбыт (Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург куораттарга 2-с миэстэни ылбыт)[3]. ОНЭКСИМ чааһынай инвестиция пуондатын төрүттээччитэ уонна урукку бэрэсидьиэнэ[4]. 2008—2014 сылларга Арассыыйа биатлонистарын Сойууһун бэрэсидьиэнэ[5][6][7], «Бруклин Нетс» АХШ Национальнай баскетбол ассоциациятын баскетболга хамаандатын бас билэр этэ[8].
2025 сыллаахха урбаанньыт бириэмэтин улахан аҥарын Арассыыйа тас өттүгэр, атын дойдуларга — Великобританияҕа, Холбоһуктаах Арабскай Эмираттарга уонна Швейцарияҕа аһарбыт[9]. Forbes испииһэгэр Арассыыйа 146 миллиардердарыттан Прохоров 12-с миэстэни ылар[10], кини баайа-дуола — 10,7 млрд доллар[11].
Олоҕун олуктара
Дьиэ кэргэнэ
Аҕата Барнаултан төрүттээх Дмитрий Ионович Прохоров[12][13] ССРС успуордун Судаарыстыбаннай кэмитиэтин норуоттар икки ардыларынааҕы сибээстэһии дьаһалтатын салайааччыта, ийэтэ Тамара Михайловна Кумаритова Москватааҕы химическэй машиностроение институтун полимердар кафедраларын үлэһитэ[14]. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Ирина Прохорова литературовед, «Новое литературное обозрение» сурунаал эрэдээктэрэ уонна таһаарааччыта, РБК-ТВ тэлэбиидэнньэ ханаалын ыытааччыта[15]. Прохоровтар төрүттэрэ аҕатын өттүнэн Смоленщина бааһынайдара, Прохоров эһэтэ Столыпин кэмигэр Сибииргэ көспүт, онно тиийэн улахан хаһаайыстыба тэриммит, ол гынан баран кулаактааһынтан куттанан, барытын быраҕан туран куоппут. Ийэтинэн төрүттэрэ учуонайдар уонна медиктэр: эһэтэ, Михаил Григорьевич Кумаритов, Дагестан доруобуйа харыстабылын наркомунан[16], 1934—1936 сылларга Дагестан медицинскэй институтун дириэктэринэн үлэлээбит[17]. Эбэтэ Анна Исааковна Белкина — микробиолог, профессор Л. А. Зильбер үөрэнээччитэ эбит, ол гынан баран кини билимҥэ карьерата сатамматах. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Москваҕа хаалбыт, баксыына оҥоруутунан дьарыктаммыт. Кыыһын Тамараны эвакуацияҕа көһөрүүгэ ыыппыт[18].
Оҕо сааһа
1965 сыллаахха ыам ыйын 3 күнүгэр Москва куоракка төрөөбүт. Оҕо сааһа Москва Хотугулуу-Илиҥҥи уокуругар ааспыт[19].
1972—1982 сылларга Москва куорат Дзержинскэй оройуонун 21 №-дээх Англия тылын дириҥэтэн үөрэтэр оскуолатыгар үөрэммит[20], оскуоланы кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбит. Оскуолаҕа сылдьан «Жираф» диэн хос ааттаах эбит[21].
Устудьуон сыллара
1982 сыллаахха Москватааҕы үп институтугар үөрэнэ киирбит. Маҥнайгы кууруска аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, ракета сэриилэрин чаастарыгар түбэспит. 1983—1985 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыт[22][23].
1985—1989 сылларга МФИ норуоттар икки ардыларынааҕы экономикаҕа сыһыаннаһыы факультетыгар үөрэҕин салҕаабыт.
1988 сыллаахха, үөрэҕин бүтэһик кууруһугар үөрэнэ сылдьан, ССКП кэккэтигэр киирбит[24].
1989 сыллаахха МФИ-ны кыһыл дипломунан бүтэрбит[25]. «Прогнозирование валютного курса валютной системы капитализма» диэн темаҕа дипломун көмүскээбит. Кини биир кууруска үөрэммит доҕотторуттан кэлин Александр Хлопонин Красноярскай кыраай губернаторынан, Андрей Козлов Арассыыйа Федерациятын Киин баанын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытынан буолбуттар.
Карьерата
1989—1992 сс. — Норуоттар икки ардыларынааҕы экономикаҕа хардарыта үлэлээһин бааныгар (МБЭС) салаа салайааччыта[22]. 1992—1993 сс. —"Норуоттар икки ардыларынааҕы финанса хампаанньата" кэммиэрчэскэй акциялаах хампаанньа (КАХ) бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ[22]. 1993—1998 сс. — ОНЭКСИМ Баан бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ[22]. 1998—2000 сс. — ОНЭКСИМ Баан бэрэсидьиэнэ, бырабылыанньа бэрэссэдээтэлэ[22]. 2000—2001 сс. — «РосБанк» КАХ бэрэсидьиэнэ[22]. 2001—2008 сс. — «Норильский никель» ГМК генеральнай дириэктэрэ, 2001 сыл бэс ыйыттан бырабылыанньа бэрэссэдээтэлэ. 2007 сыллаахха муус устар ыйга «Норильский никель» ГМК генеральнай дириэктэрин дуоһунаһыттан уурайбыт. Ол эрээри 2007 сыл балаҕан ыйын туругунан Прохоров «Норникель» 25 % пакетын бас билэр эбит[26].
2006—2010 сс. — «Полюс Золото» аһаҕас акциялаах уопсастыба (ААУо) дириэктэрдэрин сүбэтин бэрэссэдээтэлэ[27].
2007 сыл бэс ыйыттан — «Роснанотех» нанотехнологияларга судаарыстыбаннай хампаанньа кэтээн көрөр сэбиэтин чилиэнэ.
2007 сыл ыам ыйыгар — «Группа ОНЭКСИМ» Хааччахтаах эппиэтинэстээх уопсастыба (ХЭУо) чааһынай инвестиция пуондатын тэрийбитэ, 2011 сылга дылы бу тэрилтэ бэрэсидьиэнэ[28].
2008 сыл бэс ыйыттан — «Норильский никель» ГМК дириэктэрдэрин Сүбэтин чилиэнэ[29].
2008 сыл алтынньы ыйыттан 2014 сылга дылы — Арассыыйа биатлонистарын Сойууһун бэрэсидьиэнэ (Александр Тихонов кэнниттэн буолбут)[30][31][32].
2009 сыл ыам ыйыттан 2009 сыл балаҕан ыйыгар дылы — Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин иһинэн Арассыыйа экономикатын саҥардыыга уонна технология өттүнэн сайыннарыыга хамыыһыйа чилиэнэ[33].
2009—2019 сс. — НБА лиигэтин «Нетс» баскетбол кулуубун хонтуруоллуур бакыатын бас билээччи. Кини салайан олорор кэмигэр лиигэ Нью-Джерситтэн Бруклиҥҥа көспүт[34][35].
2010 сыл ахсынньы ыйыттан 2011 сыл бэс ыйыгар дылы — «Полюс Золото» ААУо генеральнай дириэктэрэ[36][37].
2011 сыл бэс ыйын 25 күнүттэн балаҕан ыйын 16 күнүгэр дылы — «Правое дело» баартыйа салайааччыта[38][39].
2012 сыл алтынньы ыйыттан 2015 сыл кулун тутар 13 күнүгэр дылы — «Гражданская платформа» баартыйа салайааччыта[40][41].
Бэлиитикэнэн дьарыктаныыта
«Правое дело» баартыйа
2011 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр «Правое дело» баартыйа уочараты таһынан буолбут сийиэһигэр Прохоров баартыйаҕа киирбит уонна түөрт сыллаах болдьоххо салайааччынан талыллыбыт. 2011 сыл балаҕан ыйыгар баартыйа салалтатын иһигэр бэйэ-бэйэҕэ утарыта турар санаалар үөскээбиттэр. Ол түмүгэр Прохоров «Кремль кукловодтарынан» салайтарар баартыйаны кытта ситимнээх буолар кыаҕым суох" диэн эппит уонна бэйэтин өйөөччүлэрин баартыйаттан тахсалларыгар ыҥырбыт. «Правое дело» баартыйаны кытта буолбут айдаан кэнниттэн Прохоров үс ый устата аһаҕас бэлиитикэтиттэн сүтэ сылдьыбыт[42].
2012 сыллааҕы Бэрэсидьиэн быыбара
2011 сыл ахсынньы 2 күнүгэр Прохоров Арассыыйа бэрэсидьиэнин дуоһунаһыгар хандьыдаат буолар баҕатын биллэрбит[43]. Кини бу быһаарыныытын «олохпор саамай улахан, муҥутуур суолталаах быһаарыныым» диэн ааттаабыт[44]. Прохоров бэйэтин диэки куоластыыр быыбардааччыларынан «киэҥ өйдөбүлгэ орто сүһүөх кылаас дьонун» ааттаабыт[42]. 2012 сыл тохсунньу 20 күнүгэр Прохоров бэрэсидьиэҥҥэ турунар быыбарын бырагырааматын «Дьиҥнээх кэскил» диэн ааттаан бэчээттээбиттэр[45]. Прохоров тиэзистэрин киллэрбит докумуона Владимир Путинныын «утарыта турарга» анаан оҥоһуллубут.
2012 сыл кулун тутар 4 күнүгэр буолбут быыбар түмүгүнэн Прохоров 5 722 508 куолаһы (быыбардааччылар 7,98 бырыһыанын) ылан, үһүс миэстэни ылбыт. Ол эрээри, Прохоров Москватааҕы куоластааһын түмүгүнэн (киин куоракка быыбардааччылар 20,45 % ылан), Екатеринбурга (18,75 %[46]), Санкт-Петербурга (15,52 %[47]) уонна тас дойдулары эбэн 2-с миэстэни ылбыт, сорох билим-куораттарыгар (холобур, Новосибирскай Академ куоратыгар) 2-с миэстэни уонна Арассыыйа саамай улахан үрдүк үөрэх кыһаларын уопсастыбаларын быыбардыыр учаастактарыгар 1-кы миэстэни ылары ситиспит[48].
«Гражданская платформа» баартыйа
2012 сыл алтынньытыгар Прохоров биисинэһиттэн тэйбит уонна бэйэтин баайын-дуолун «Онэксим бөлөх» иһинэн бииргэ үлэлиир дьонугар трастовай салайыыга итэҕэйэн биэрбитэ. Ону кытта кини бэйэтин олоҕун бэлиитикэҕэ толору аныыр былааннааҕын биллэрбит[49][50]. Ол сыл Прохоров «Гражданская платформа» баартыйа лиидэрэ буолбута[41][40].
2014 сыл кулун тутарыгар Прохоров, Арассыыйа былааһа Украинаҕа ыытар бэлиитикэтин кириитикэлээбит музыкант Андрей Макаревиһы көмүскээн, кини туһугар илии баттааһыҥҥа кыттыспыт[51].
2015 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Прохоров «Гражданская платформа» баартыйаттан тахсыбыт. Баартыйа чилиэннэрэ Антимайдан хаамыытыгар «Макаревич — Майдан тэрийээччитэ» диэн суруктары тутан кыттыбыттарыттан уонна эрэгийиэннээҕи салаалар Андрей Макаревиһы баартыйаттан таһаарар туһунан этиилэриттэн сылтаан, баартыйаны эһэр (суох гынар) туһунан эппит[52][53].
Баайа-дуола уонна туруга
2010 сыл ахсынньы ыйынааҕы туругунан Прохоров үгүс баайы-дуолу хонтуруоллуура. Сырье хампаанньаларын аахсыйаларын бөдөҥ бакыаттара:
- «Российский алюминий» (аахсыйаларын бакыата 2017—2018 сылларга чаастарынан атыыламмыт[54]);
- «Полюс Золото» (2013 сылга атыыламмыт);
- «Квадра» энергетика хампаанньата (2022 сыл олунньутугар «Росатомҥа» атыыланар туһунан биллэриллибит[55]);
- уонна да атын хампаанньалар.
Ону тэҥэ урбаанньыт «Живи!» бэчээттээн таһаарар бөлөх («Сноб» сурунаал) курдук медиа-активтары бас билэрэ, бу барыта 2017 сылга атыыламмыт[56]. Ону таһынан Прохоров хас да саҥа тэриллиилээх инновациялаах бырайыактарга харчытын угар этэ, ол иһигэр светодиодтаах лаампалары оҥорор «Оптоган» собуоту тутууга («Роснано» тэрилтэни кытта холбоһон, бу бырайыак 2013 сылга «Роснаноҕа» бэриллибит[57]), гибриднэй «Ё-мобиль» массыынаны оҥорор бырайыакка (бырайыак сабыллыан иннинэ биир кроссоверы Владимир Жириновскайга бэлэхтээбит[58]) уонна да атыттарга[59].
2017 сыл кулун тутарыгар «Обувь России» хампаанньа 24,99 бырыһыанын бас билээччитэ буолбута, онтон 2019 сыл бэс ыйыгар бэйэтин бакыатын атыылаабыт.
2009—2015 сылларга АХШ «Бруклин Нетс» баскетбол кулуубун (ол иһигэр «Барклайс-центр» успуорт аренатын, барыта 1,7 млрд дуолларга чугас) бас билэрэ, онтон 2018—2019 сылларга бу баайын 2,35 млрд дуолларга атыылаабыт[35]. 2013 сыл кулун тутарыгар Forbes сурунаал аан дойду успуорт кулууптарын саамай баай бас билээччилэрин эриэйтинигэр киирбит[60].
2010 сыл балаҕан ыйыгар Гамбург Blohm & Voss верфигэр оҥоһуллубут 96 миэтэрэлээх «Palladium» супер-яхтаны ылбыта. Ону таһынан 96 миэтэрэлээх «Solemar» яхта, Gulfstream уонна Falcon сөмөлүөттэр бас билээччилэринэн ааҕыллар[61][62].
Forbes сурунаал 2025 сыллааҕы Арассыыйа миллиардердарын эриэйтинигэр Прохоров 10,7 млрд дуоллардаах бас билэр баайынан 12-с миэстэни ылар[63].
2024 сылга, Forbes дааннайынан, Прохоров Аан дойдутааҕы эриэйтиҥҥэ 11 млрд дуоллардаах бас билэр баайынан Арассыыйа саамай баай урбаанньыттарын испииһэгэр 11-с миэстэни ылбыт. Израильга тахсыбыт Forbes сурунаал сылыктааһынынан, планета саамай баай дьонун испииһэгэр Прохоров 16-с миэстэни ылар[64].
Наҕараадалара
- 2004 сыл — Сибэтиэй үтүө кинээс Даниил Московскай II истиэпэннээх уордьана (РПЦ);
- 2006 сыл — Арассыыйа экэниэмикэтин кыаҕын сайыннарыыга кылаатын иһин Доҕордоһуу Уордьана;
- 2011 сыл — Бочуоттаах Легион уордьанын Кавалера (Франция) — Арассыыйа уонна Франция икки ардыларыгар култуура ситимнэрин кэҥэтиигэ кылаатын иһин наҕараадаламмыт;
- 2013 сыл — «Сыл мэссэнээтэ» номинацияҕа «Театрал Сулуһа» бириэмийэ лауреата;
- 2014 сыл — «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» I истиэпэннээх уордьан[65];
- 2019 сыл — Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин Бочуоттаах Грамотата — аһымал дьайыыларга көхтөөх кыттыытын иһин[66].
Сэмэлээһин
Куршевель айдаана (2007)
2007 сыл саҕаланыытыгар Франция Куршевель куоратыгар буолбут быһылаан Арассыыйа маассабай иһитиннэрэр ситимнэригэр (МИС) улахан айдааны таһаарбыт. Ол кэмҥэ, тохсунньу 9 күнүгэр, Михаил Прохоров аан дойдутааҕы проституция ситимин тэрийиигэ кыттыгастаах диэн уорбаланан, Франция полициятынан 4 күн устата тутуллан олорбут. Франция полицията Прохоров бэйэтин баай доҕотторугар анаан кыргыттары аҕалбыт диэн сэрэйбит; Прохоров бэйэтэ силиэстийэҕэ этэринэн, кини «өйдөөх, кэрэ уонна эдэр кыргыттары кытта бириэмэни атаарарын сөбүлүүрүн иһин» дьахталлары аҕалбыт[67][68].
2009 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр Прохоров адвоката иһитиннэрбитинэн, ол сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр Лион куорат силиэстийэлиир судьуйата Никола Шаррер (кини урут Прохоровы тутарга уураах таһаарбыт этэ) холуобунай дьыаланы «буруйу оҥоруу суоҕунан» тохтоппут[69][70].
Нолуок инспекциятын ирдэбилэ (2009)
2009 сыл муус устар 20 күнүгэр Михаил Прохоров Москва куораттан бэлиэтэнии учуотуттан тахсан, Красноярскай кыраай Хотугу Енисей оройуонун Еруда бөһүөлэгэр бастайааннай олорор сиринэн бэлиэтэммит[71]. 2009 сыллаахха МИС иһитиннэрбитинэн, урбаанньыт Владимир Потаниҥҥа «КМ инвест» холбоһуктаах хампаанньа 50 % ааксыйатын 5 млрд тахса дуолларга атыылаабыт харчытыттан Ерудаҕа физическэй сирэйдэр дохуоттарын нолуогун төлүөхтээх эбит. Ол түмүгэр Красноярскай кыраай уонна Хотугу Енисей оройуонун бүддьүөтүгэр 2009 сылга 16,6 млрд солкуобай киириэхтээх диэн кэтэһиллибит[72]. 2011 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Красноярскай кыраай Лесосибирскайдааҕы нолуок инспекциятыттан Прохоровка утары суут ирдэбилэ киирбитэ биллибит. Кини эрдэ төлөммөтөх 2 млрд тахса солкуобай дохуот нолуогун төлүөн наада диэн ирдээбиттэр[73].