Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Матросов Александр Матвеевич

Александр Матвеевич Матросов (1924 сыл олунньу 5 күнэ, Днепропетровск — 1943 сыл олунньу 27 күнэ, Чернушки[d], Тверь уобалаһа) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1943 бэс ыйын 19 күнэ), кыһыл армеец, Калинин фронун М. Н. Герасимов генерал оперативнай бөлөҕүн 6-с Сталин Сибиирдээҕи добровольческай стрелковай корпус 91-с Сибиирдээҕи И. В. Сталин аатынан добровольческай биригээдэ 2-с туспа стрелковай батальон стрелок-автоматчика, ЫБСЛКС чилиэнэ.

Ньиэмэс ДЗОТ амбразуратын түөһүнэн сабан, бэйэтин взводун саллааттарыгар өстөөх ытыалааһын точкатын намтатар кыаҕы биэрэн 19 сааһыгар өлбүтэ. Кини ситиһиитэ хаһыаттарга, сурунаалларга, литератураҕа, киинэҕэ киэҥник сырдатыллыбыта, нуучча тылыгар олохтоммут этии буолбута («Александр Матросов хорсун быһыыта», «Матросов хорсун быһыыта»).

Олоҕун олуктара

Официальнай барылынан, Александр Матвеевич Матросов 1924 сыл олунньу 5 күнүгэр Украина ССР Екатеринаславскай губерниятын Екатеринослав куоратыгар төрөөбүтэ[2] (билигин Украина Днепропетровскай куората).

1942 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр Краснохолмскай пехотнай училищеҕа 5 рота курсанынан үөрэҕин саҕалаабыта. 1942 сыл сэтинньитигэр комсомуолга киирбитэ. 1942 сыл ахсынньытыгар училище курсаннарын кытта Астрахань (эбэтэр Астрахань уобалаһыгар Харабалига) мустар пуунугар үөрэххэ ыытыллыбыта.

1943 сыл тохсунньу 18 күнүгэр Чкаловскай (билигин Оренбург) уобалас Платовка станциятыттан училище курсааннарын кытта Калининскай фроҥҥа баҕа өттүнэн барбыта. 1943 сыл олунньу 12 күнүгэр Матросов чааска тиийбитэ, 91-с Сибиирдээҕи И. В. Сталин аатынан добровольческай биригээдэ (кэлин 56-с гвардия стрелковай дивизия 254-с гвардия стрелковай полка, Калининскай фронт) 2-с туспа стрелковай батальон (атын даннайдарынан 3-с батальон 1-ы ротатыгар) састаабыгар сулууспалаабыта, бөлөх хамыыһыйатын тэрийээччитинэн талыллан, взвод агитаторынан анаммыта. 1943 сыл олунньу 15 күнүгэр, 18:00 чааска, 91-с биригээдэ Земцы станцияттан Локня куорат өттүгэр таҕыспыта.

Фроҥҥа

1943 сыл олунньу 25 күнүгэр 91-с биригээдэ Чёрное уонна Брутово нэһилиэннэлээх пууннар иһин икки батальонунан кимэн киирбитэ. 1943 сыл олунньу 26 күнүгэр 91-с биригээдэ 2-с батальон күүстэрин сорҕотунан илинтэн Чернушка Северная дэриэбинэни эргийэ баран Плетень (Северные) дэриэбинэ оройуонугар тахсыбыттара, Чернушки уонна Чёрная дэриэбинэлэри флаҥҥа атаакалаан көмүскүүр өстөөҕү суох оҥорор соруктаах уонна дэриэбинэлэри хонтуруолга ылар соруктаахтара. 4-с батальон фронтан Чернушка диэки кимэн киирбитэ. Марштыы иһэн батальон өстөөх уотуттан үс бөлөххө арахсыбыта. Кытаанах кыргыһыы кэнниттэн батальон бөлөхтөрө холбоспуттара, ол гынан баран батальон хамандыыра капитан Афанасьев бааһырбыта. Өстөөх орто минометтартан, артиллерияттан уонна ыарахан минометтартан ытыалаан утарсыбыта.

Хорсун быһыыта

1943 сыл олунньу 27 күнүгэр 2-с батальон Калининскай уобалас Локнянскай оройуонун Чернушки сэлиэнньэтин сиригэр баар опорнай пууҥҥа саба түһэргэ дьаһалы ылбыта. Сэбиэскэй саллааттар ойуурга киирэн кытыытыгар тиийэн баран, өстөөх күүстээх уотугар түбэспиттэрэ — ДЗОТ-тарга үс пулемет дэриэбинэҕэ чугаһыыр суоллары хаайбыттара. Икки киһилээх штурмовой бөлөхтөр ытыалааһын пууннарын баттыырга ыытыллыбыттара. Штурмовой бөлөхтөр икки фланговай ДЗОТ-у суох оҥорбуттара. Оттон киин ДЗОТ-тан пулемет Плетень дэриэбинэ иннигэр турар ойуурга ытыалаан салҕаабыта. Ону баттыы табыллыбатаҕа.

Онтон кыһыл армеецтар Пётр Александрович Огурцов (төр. 1920 сыл, Балаково, Саратовскай уобалас) уонна Александр Матросов ДЗОТ диэки сыыллабыттара. ДЗОТ-ка чугаһаан иһэн, Огурцов ыараханнык бааһырбыта, Матросов эпэрээссийэни соҕотоҕун бүтэрэргэ быһаарыммыта. Флангаттан амбразураҕа чугаһаан икки гранатаны быраҕан кэбиспитэ. Пулемет чуумпурбута. Ол гынан баран, саллааттар атаакалыылларын кытта, ДЗОТ-тан эмиэ уот аһыллыбыта. Онтон Матросов туран, ДЗОТ диэки сүүрэн тиийэн, амбразураны бэйэтинэн саппыта. Олоҕун толук ууран туран, биригээдэ бойобуой сорудаҕын толорууга кылаатын киллэрбитэ.

Өстөөх уота мөлтөөбүтүгэр, батальон тута иннин диэки барбыта. Плетень дэриэбинэ 4-с фронтальнай атаакатынан уонна 2-с батальон фланговай атаакатынан ылыллыбыта. Чернушка дэриэбинэ суола аһаҕас буолан, 13:00 чааска дэриэбинэни 4-с батальон күүстэрэ ылбыттара. Матросов хорсун быһыытын туһунан 91-с туспа стрелковай биригээдэ политотделын агитатора старшай лейтенант Петр Ильич Волков политотделыгар биллэрбитэ. Кини отчуотугар Матросов Калининскай уобалас Локнянскай оройуонун Чернушки дэриэбинэтин аттыгар кыргыһыыга дьоруойдуу өлбүтүн туһунан суруллубута[3]. Билигин ол дэриэбинэ суох, Плетень дэриэбинэ сирэ-уота Михайловскай буоласка киирэр, онтон Чернушки дэриэбинэ Псков уобалаһын Локнянскай оройуонун Самолуковскай буоласка киирэр.

undefined

Хорсун быһыытын үйэтитиитэ

Матросов хорсун быһыытын туһунан бэчээккэ бастакынан сэбиэскэй суруналыыс Михаил Бубеннов суруйбута[4]. Сэбиэскэй литератураҕа Матросов хорсун быһыыта эр санаа уонна байыаннай албан аат, куттаммат буолуу уонна Ийэ дойдуга таптал бэлиэтэ буолбута.

Александр Матвеевич Матросов бастаан Чернушки дэриэбинэ аттыгар көмүллүбүтэ, онтон 1948 сыллаахха кини күлүн Великолукскай оройуоҥҥа Великие Луки куоракка көмпүттэрэ.

undefined

ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1943 сыл бэс ыйын 19 күнүнээҕи «Кыһыл Аармыйа хамандыыра уонна рядовой састаабыгар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын иҥэрии» Ыйааҕынан «ньиэмэс саба түһээччилэрин утары охсуһууга фроҥҥа хамандыыр бойобуой сорудаҕын холобур быһыытынан толоруутун иһин уонна хорсун быһыыны көрдөрбүтүн иһин» өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын иҥэрбиттэрэ[5][6].

undefined

ССРС оборона наркомун 1943 сыл балаҕан ыйын 8 күнүнээҕи 162 №-дээх уурааҕар маннык суруллубута: «Табаарыс Матросов улуу хорсун быһыыта Кыһыл Аармыйа бары саллааттарыгар байыаннай хорсун быһыы, героизм холобура буолуохтаах». Итинник дьаһалынан А. М. Матросов аата 254-с гвардия стрелковай полкаҕа сыһыарыллыбыта, бэйэтэ бу полка 1-кы ротатын испииһэктэригэр мэлдьи суруллубута[7].

Александр Матросов чаас испииһэктэригэр бастакы сэбиэскэй саллаат быһыытынан мэлдьи суруллубута.

Атын барыллар

Разведкалыыр рота урукку хамандыыра Л. И. Лазарев этэринэн, Матросов гранатаны быраҕаары турбут түгэнигэр пулемет ытыалааһыныгар түбэспитэ, бу кини кэннигэр турар саллааттарга бэйэтин этин-сиинин уоттан сабыы сатыыр курдук көстүбүтэ.

Сэрии бэтэрээнэ суруйааччы Виктор Астафьев бу түгэни көрбүт дьон суруктарын сигэнэн, Матросов үөһэттэн амбразураҕа түһэн, пулемет уһун умнаһын кылгас кэмҥэ аллараа түһэрэ сатаабыта, ол кылгас кэмҥэ бииргэ сэриилэспит дьонугар көмөлөһүөн сөбө, ол гынан баран ньиэмэстэр умнаһы тардыбыттара, уонна Матросов өлбүтэ[8]. Матросовы кытта ньиэмэс ДЗОТ-ун баттыы сатаабыт Пётр Огурцов уонна 4-с батальон байыаннай фельдшера Галина Суднова табаарыстарын хорсун быһыытын официальнай барылын толору бигэргэтэллэр.

Башкиир устуоруга Айрат Багаутдинов сэбиэскэй байыаннай чаастар докумуоннарын уонна ньиэмэс вермахтын докумуоннарын анаалыстаабыт чинчийиилэрин түмүгүнэн, Александр Матросов бастакы уонна бүтэһик кыргыһыытыгар 1943 сыл олунньу 25 күнүгэр (олунньу 27 күнүгэр буолбатах) хорсун быһыы оҥорбута. Ньиэмэс 93-с стрелковай дивизиятын сэрии дневнигэ сэбиэскэй сэриилэр сарсыарда Чернушка соҕуруулуу-илин өттүгэр (соҕуруу) ньиэмэс көмүскэнэр сурааһынын ылан кэбиспиттэрин бигэргэтэр. Александр Матросов 2-с стрелковай батальона олунньу 25 күнүгэр сарсыарда эрдэ Чёрное дэриэбинэттэн хотугулуу-илин диэки 2 км сиргэ Чернушки диэн сиргэ ньиэмэстэр көмүскэнэр линияларын быһа охсубуттара. Александр Матросов хорсун быһыытын оҥорбут сирэ сэбиэскэй уонна ньиэмэс докумуоннарыгар олоҕуран — Чернушка (соҕурууҥҥу) дэриэбинэттэн 1 км 200 миэтэрэ илин диэкки ойуур илин кытыытыгар олохтоммута. Ньиэмэстэр көмүскэнэр тирэх пууннара турар сиригэр сөп түбэһэр[9].

Айрат Багаутдинов вермахт докумуоннарын ырытан, аан бастаан Чернушка (соҕуруу) уонна Чернушка (хотугу) дэриэбинэлэрэ 1943 сыл олунньу 10 күнүттэн олунньу 27 күнүгэр диэри 113-с охрана полкатын 3-с батальонун ньиэмэс 11-с ротата көмүскээбиттэрин, Тиман Бөлөх 93-с пехотнай дивизия салалтатынан уонна оперативнай баһылатыынан сэриилэспиттэрин олохтообута. 3-с батальон хамандыыра майор Теодор Ванке этэ. 11-с рота хамандыыра гауптман Роберт Стратман этэ. 11-с рота икки взводтан турара. Бастакы взвод хамандыыра обер-лейтенант Макс Доринг, оттон иккис взвод хамандыыра лейтенант Макс Рабл этэ. Бу икки взводтан биирдэстэрин личнэй састааба Чернушка дэриэбинэтин аттыгар дзоттарга сылдьаллара[9].

Маннык хорсун быһыылары оҥорбут дьон

Сэрии кэмигэр 400-тэн тахса киһи маннык хорсун быһыылары оҥорбута[10]; чинчийээччи Н. Н. Смирнов этэринэн, кини 2000 сыллаахха маннык хорсун быһыыны ситиспит 402 сэрииһити быһаарбыт[11].

Наҕараадалара

Аатын үйэтитии

undefined
undefined
undefined
undefined
undefined

Сэрии сылларыгар «Окна ТАСС» сиэрийэҕэ «Подвиг комсомольца Александра Матросова» аҕытаассыйалыыр былакаат таһаарыллыбыта.

  • Великие Луки куоракка Матросов уҥуоҕар баар пааматынньыгы скульптор Е. В. Вучетич уонна кылаабынай архитектор В. А. Артамонов оҥорбуттара. Боруонса скульптура үрдүгэ 4,2 миэтэрэ, гранит постамент 4,32 миэтэрэ. Олоҕо килэритиллибит лабрадоритовай плиталартан оҥоһуллубут. Пааматынньык аһыллыыта 1954 сыл от ыйын 25 күнүгэр буолбута. Буойун күдэҥэ сытар болуоссата кини чиэһигэр ааттаммыта[13].
  • 53129 МПК-332 Петропавловскай-Камчатскай байыаннай чаас испииһэктэригэр киирбитэ.
  • 1943 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Матросов аата 56-с гвардия стрелковай дивизия 254-с гвардия стрелковай полкатыгар иҥэриллибитэ, бэйэтэ бу биригээдэ 1-кы ротатын испииһэктэригэр үйэлэргэ киирбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүппүтүн кэннэ, полка Таллиҥҥа (92953 байыаннай чаас) олохсуйбута. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Александр Матросов аатынан 254-с гвардия стрелковай полка 1994 сыллаахха Смоленскай уобаласка Ельня куоракка көһөрүллэн, 2000 сылга диэри ыһыллыбыта. Олунньу 23 күнүгэр Нижний Новгород куоракка баар 3-с мотострелковай дивизия 752-с мотострелковай полката Александр Матросов аатынан 254-с гвардия мотострелковай полк диэн ааттаммыта, онтон 9-с мотострелковай бригадаҕа кубулуйбута (54046 байыаннай чаас), 2010 сылга ыһыллыбыта. Арҕааҥҥы байыаннай уокурукка 2019 сыллаахха тэриллибит уонна 254-с гвардия стрелковай полк салҕааччынан биллэриллибит гвардия мотострелковай полкаҕа 2020 сылга «Александр Матросов аатаах» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ[14].
  • Александр Матросов өлбүт сиригэр өйдөбүнньүк комплекс туруоруллубута.
  • Александр Матросов аатын Арассыыйа уонна СНГ дойдуларын элбэс куораттарыгар хас да уулусса уонна паарка иҥэрбиттэрэ. Пионердар-дьоруойдар аллеяларыгар (Ульяновскай) 2015 сыллаахха Александр Матросов барельефа туруоруллубута[15].
  • Александр Матросов аатын Енисей устун Красноярскай — Дудинка линиятынан айанныыр Пассажирречтранс хампаанньа пассажирдары таһар теплоход сүгэр. Александр Матросов аатын кини 1937-39 сылларга олорбут Ивановскай оҕо дьиэтэ (1960 сылтан) сүгэр[16].
  • 1978 сылтан Ульяновскай уобаласка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа А. Матросов кэриэһигэр аналлаах үгэс буолбут чэпчэки атлетика сүүрдүүтэ ыытыллар[17].
  • Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа А. Матросов аатынан оҕо куорат таһынааҕы чэбдигирдэр лааҕыра (Станция-Охотничья)[18].
  • РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин 1973 сыллаахха олунньу 27 күнүнээҕи Уурааҕар сөп түбэһиннэрэн, Александр Матросов аата Ульяновскай уобаласка баар «Баратаевскай» совхозка — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Александр Матросов аатынан совхозка иҥэриллибитэ[19].
  • Александр Матросов (Великие Луки) аатынан комсомуол Албан аатын түмэлэ. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа А. Матросов мемориальнай түмэлэ (1960 сыллаахха Ивановка сэлиэнньэтигэр аһыллыбыта). Түмэл Москваҕа Поклоннай хайаҕа баар байыаннай уонна үлэ албан аатын көрдөрөр түмэллэр испииһэктэригэр киирбитэ[20]. Олунньу 8 күнүгэр Саша Матросов олорбут дьиэтигэр (Ивановка сэлиэнньэтигэр) өйдөбүнньүк дуоска арыллыбыта[16]. 1944 уонна 1963 сылларга ССРС почтата почта маркалары таһаарбыта. ССРС Сибээс министиэристибэтэ 1973 сыллаахха ХМК таһаарбыта, онно ойууламмыт: Скульптура «Подвиг Героя Советского Союза Александра Матросова», Ивановка сэлиэнньэтэ, Ульяновскай уобалас[21]. 1983 сыллаахха Александр Матросов өлбүтэ 40 сылын көрсө почта художественнай штамптаах конверта тахсыбыта.

Пааматынньыктар

Маннык куораттарга уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга Александр Матросовка пааматынньыктар туруоруллубуттара:

  • Анжеро-Судженск;
  • Барнаул;
  • Великие Луки;
  • Днепропетровск (2023 сыл тохсунньу 3 эбэтэр 4 күнүгэр көтүрүллүбүтэ);
  • Дюртюли;
  • Ишеевка — бөһүөлэк паркатыгар;
  • Ишимбай — А. Матросова аатынан Киин култуура уонна сынньалаҥ пааркатыгар (пааматанньык үһүс барыла)[22];
  • Коряжма[23];
  • Краснодар — кини аатын сүгэр № 14 оскуолаҕа;
  • Красноярскай;
  • Курган — урукку Матросов аатынан киинэ тыйаатыр (билигин техцентр Toyota) аттыгар, пааматанньык (1987, скульптор Г. П. Левицкая)[24];
  • Октябрьский — Нарышево бөһүөлэккэ Александр Матвеевич Матросовка пааматанньык, өссө кини чиэһигэр уулусса ааттаммыта;
  • Салават — Матросов бюста (1961), скульптор Л. Ю. Эйдлин;
  • Ленинград (билигин Санкт-Петербург) — Александр Матросов уулуссатыгар уонна Москватааҕы Кыайыы паркатыгар;
  • Сибай;
  • Севастополь;
  • Стерлитамак;
  • Тольятти;
  • Ульяновск;
  • Ивановка (Ульяновскай оройуон, Ульяновскай уобалас);
  • Станция-Охотничья[18];
  • Баратаевка (Ульяновскай уобалас)[25];
  • Высококолковское сэлиэнньэ — стела (2016)[26];
  • Уфа — Ленин аатынан пааматанньык (1951, скульптор Эйдлин Л. Ю.[27]); Уфа юридическай институтун сир-уотугар бюст; Кыайыы Паркатыгар А. Матросовка уонна М. Губайдуллиҥҥа мемориал (1980, скульптордар Л. Кербель, Н. Любимов, Г. Лебедев);
  • Харьков: Харьковка биир уулусса Александр Матросов аатын сүгэр;
  • Галле (Саксония-Анхальт) — ГДР (1971, Уфаатааҕы Матросовка пааматынньык хос кутуу)[27];
  • Умнуллубат бэлиэ: Михайло-Коцюбинское[28];
  • Оренбург уобалаһын Платовка сэлиэнньэтэ — А. Матросов аатынан Платовскай СОШ-ка бюст (скульптор — Николай Игнатьевич Колесников).

Галерея

А. Матросов бюһа Армавирга, Краснодарскай кыраай
А. Матросовка пааматанньык Галле куоракка, Германия
А. Матросовка пааматанньык Днепропетровскайга, Украина
А. Матросов бюһа Дятьковичи куоракка, Брянскай уобалас
А. Матросов бюһа Ельняҕа, Смоленскай уобалас
А. Матросовка пааматанньык Краснодарга
А. Матросов (Ш. Мухамедьянов) бюһа Кунакбаевоҕа, Башкортостан
А. Матросов бюһа Резекнеҕэ, Латвия
А. Матросова бюһа Салаватка, Башкортостан
А. Матросовка пааматанньык Санкт-Петербургка
Александра Матросова барельефа (Пионердар-дьоруойдар аллеялара (Ульяновск)).
А. Матросовка пааматанньык Ульяновскайга
А. Матросовка пааматанньык Уфаҕа
А. Матросов бюһа Харьковка, Украина

Ускуустубаҕа

Киинэ

  • «Александр Матросов. Шагнувший в бессмертие», реж. А. Егорычев. «ДокСтори Продакшн», 2022
  • «Рядовой Александр Матросов»
  • «Александр Матросов. Правда о подвиге» (Арассыыйа, 2008)

Айымньылар

  • Анвер Бикчентаев. Право на бессмертие'. — М.: Советский писатель, 1950. — 288 с.
  • Багаутдинов Айрат Маратович, Багаутдинов Рушан Айратович. Подвиг Александра Матросова: анализ советских и немецких документов. Монография. Уфа. РИЦ БашГУ. 2021. — 223 с. ISBN 978-5-7477-5317-4
  • Бикчентаев А. Г. Орёл умирает на лету. — Уфа, 1966.
  • Журба П. «Александр Матросов»
  • Пантелеев «Гвардии рядовой»

Муусукаҕа

  • Александр Матросов «Гражданская Оборона» бөлөх «Свобода» ырыатыгар ахтыллар («И чему посмеивался Санька Матросов…»).

Быһаарыылар

  1. ↑ Aleksandr Matveyevich Matrosov // TracesOfWar
  2. ↑ Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2
  3. ↑ Семен Экштут, доктор философских наук. Километры и секунды Александра Матросова. Полная реконструкция подвига, совершенного 75 лет назад. Публикуется впервые.
  4. ↑ Память народа
  5. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 Бэс ыйын (№ 23 (229)). — С. 3.
  6. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг Народа»
  7. ↑ О ПРИСВОЕНИИ 254-му ГВАРДЕЙСКОМУ СТРЕЛКОВОМУ ПОЛКУ ИМЕНИ АЛЕКСАНДРА МАТРОСОВА. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2022. Архивировано 15 Алтынньы 2019 года.
  8. ↑ Ужасная правда о войне без вымысла и мифов от писателя-фронтовика: Беседа В. Астафьева с кинорежиссёром Н. Михалковым. Сигэнии күнэ: 2 Бэс ыйын 2019. Архивировано 9 Сэтинньи 2018 года.
  9. ↑ 1 2 Багаутдинов, А. М. Подвиг Александра Матросова: анализ советских и немецких документов // Проблемы востоковедения : журнал. — 2021. — № 3 (93). — DOI:10.24412/2223-0564-2021-3-15-23.
  10. ↑ «Герои Советского Союза» (По материалам книги: Иванов Г. Знаменитые и известные бежечане. В 3-х книгах. — М.: Вече, 2005.). Информационный сайт города Бежецк. Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2016. Архивировано 13 Кулун тутар 2010 года.
  11. ↑ Возможно, выйдет новая книга о героях. Об актах самопожертвования советских воинов в годы Великой Отечественной войны. // Военно-исторический журнал. — 2001. — № 3. — С.9.
  12. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг Народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 793756, д. 30, л. 228)
  13. ↑ Подвиг Александра Матросова.
  14. ↑ Единственному в ВС РФ гвардейскому мотострелковому полку ЗВО вернут почётное имя Александра Матросова и вручат и боевое знамя нового образца / mil.ru, 28 декабря 2019. Сигэнии күнэ: 29 Ахсынньы 2019. Архивировано 29 Ахсынньы 2019 года.
  15. ↑ В Ульяновске открыли Аллею пионеров-героев (рус.). Официальный сайт полномочного представителя Президента Российской Федерации в Приволжском федеральном округе. Сигэнии күнэ: 4 Сэтинньи 2020. Архивировано 24 Бэс ыйын 2020 года.
  16. ↑ 1 2 История детского дома - Ивановский детский дом. i-detdom.ru. Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2020. Архивировано 24 Алтынньы 2020 года.
  17. ↑ Главная - Ивановский детский дом. i-detdom.ru. Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2020. Архивировано 14 Алтынньы 2020 года.
  18. ↑ 1 2 О лагере. www.lagermatrosova.ru. Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2020. Архивировано 15 Алтынньы 2020 года.
  19. ↑ Ульяновская правда, 27.2.1973 г. Совхозу - имя героя (рус.).
  20. ↑ История детского дома - Ивановский детский дом. i-detdom.ru. Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2020. Архивировано 24 Алтынньы 2020 года.
  21. ↑ с.Ивановка СКУЛЬПТУРА МАТРОСОВА 1973 ХМК КТ9 конверт Ульяновск.область (рус.). meshok.net. Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2020.
  22. ↑ Никулочкин, Д. В. Хранители истории Ишимбая : ч. VI-II // Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишимбай : РИК «Аспект», 2018. — № 20 (16 Ыам ыйа). — С. 2. — ISSN 2220-8348.
  23. ↑ Коряжма. Памятники Архивная копия от 26 Балаҕан ыйын 2016 на Wayback Machine.
  24. ↑ Фотография памятника Александру Матросову в Кургане Архивная копия от 22 Бэс ыйын 2015 на Wayback Machine.
  25. ↑ 2GIS Captcha. captcha.2gis.ru. Сигэнии күнэ: 11 Алтынньы 2020.
  26. ↑ В Ульяновской области открыли памятный знак Александру Матросову (рус.). 1ul.ru. Сигэнии күнэ: 11 Алтынньы 2020. Архивировано 17 Алтынньы 2020 года.
  27. ↑ 1 2 Изобразительное искусство. Сигэнии күнэ: 12 Тохсунньу 2013. Архивировано 25 Алтынньы 2012 года.
  28. ↑ Информация о памятнике. Сигэнии күнэ: 24 Муус устар 2013. Архивировано 24 От ыйын 2013 года.

Литэрэтиирэ

  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2
  • Золотые звёзды Оренбуржья: биографический справочник / В. П. Россовский; ред. Е. А. Урбанович; рец. У. А. Батыров, Н. М. Румянцев. — изд. 2-е, перераб. и доп. — Оренбург: ИПК «Южный Урал», 2005. — С. 382—383. — 595 с. — ISBN 5-94461-009-3
  • Оренбуржцы — Герои Советского Союза: библиографический указатель / Библиогр. отд.; сост. Н. А. Кузнецова. — 1. — Оренбург: Областная научная библиотека имени Н. К. Крупской, 1987. — С. 81—82. — 155 с.
  • Бикчентаев А. Г. Орёл умирает на лету. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1966. — 262 с. — 100 000 экз.
  • Бондаренко-Снитин О. Правда и вымысел // Ватандаш : журнал. — 2005. — № 2. — С. 107—112. — ISSN 1683-3554.
  • Борисов Н. Бросок в бессмертие // Живая память: Великая Отечественная: правда о войне. М., 1995. Т. 1.
  • Вклад заключенных ГУЛага в победу в Великой Отечественной войне // Новая и новейшая история. 1996. № 5.
  • Коваленко А. П., Сгибнев А. А. Бессмертные подвиги. — М.: Воениздат, 1980. — 351 с.
  • Коваленко А. П. Правда о Матросове и матросовцах. М., 1994
  • 2194579 / Колганов А. М. // Маниковский — Меотида [Электронный ресурс]. — 2011. — С. 382. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 19). — ISBN 978-5-85270-353-8.
  • Легостаев И. Т. Бросок в бессмертие: к 40-летию подвига А. Матросова / предисл. И. С. Медникова. — 2-е изд., перераб. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 111 с. — (Герои комсомола).
  • Имя с первой полосы. — М., 1985. — С. 540—548.
  • Молодые герои Великой Отечественной войны. — М., 1970. — С. 141—153.
  • Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1965. — Т. 1. — С. 19—28.
  • Шкадаревич И. И. Подвиг Матросова. — М.: Воениздат, 1961. — 104 с.
  • Шкадаревич И. И. Бессмертный подвиг Александра Матросова. — М.: Просвещение, 1973. — 192 с.
  • Матросов Александр Матвеевич // Золотые Звёзды : Книга о дважды Героях и Героях Советского Союза, уроженцах Днепропетровщины / сост. Н. С. Головин, В. Н. Петрищева ; при участии Ф. А. Матюшко, А. И. Посаднев ; ред. М. А. Штейн. — Днепропетровск : Промiнь, 1967. — С. 245—247. — 432 с. — (Герои Советского Союза).
  • Матросов Александр Матвеевич // И генерал, и рядовой… : Очерки о Героях Советского Союза, уроженцах Днепропетровской области / Н. И. Воробьёв, С. А. Герасименко, В. Л. Головко и др. ; сост. А. Ф. Снитко ; ред. Г. В. Николенко, К. К. Чернышев. — Днепропетровск : Промiнь, 1983. — С. 313—317. — 567 с. — (Герои Советского Союза). — ББК 63.3(2Ук)722.78.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар