Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)

Василий Андреевич Протодьяконов — Кулантай (1912 сыл сэтинньи 14 күнэ, Бастакы Хоро нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1993 сыл ыам ыйын 4 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй судаарыстыбаннай уонна түмэт диэйэтэлэ, прозаик, драматург, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944), П. А. Ойуунускай аатынан Саха АССР Судаарыстыбыннай бириэмийэтин лауреата, РСФСР уонна Саха АССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ, Дьокуускай куорат уонна Уус-Алдан улууһун Ытык олохтооҕо[1].

Олоҕун олуктара

1912 сыллаахха атырдьах ыйын 14 (эргэ истиилинэн атырдьах ыйын 1) күнүгэр (сорох сирдэргэ сэтинньи 14 күнүгэр диэн суруллар) Саха уобалаһын Уус-Алдан улууһун Бастакы Хоро нэһилиэгэр Нал диэн алааска бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[1][2]. 1924–1931 сылларга Дьокуускайдааҕы үп-экэнэмиихэ техникумугар үөрэммитэ[1]. 1934 сыллаахха Чурапчытааҕы райисполком үбүн салаатын (финансовай отделын) сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[2]. 1935 сылтан — Саха АССР Үбүн Наркоматын (Наркомфин) тэрийэр-маассабай үлэҕэ аҕа инспектора, 1936–1937 сылларга — кадыр сиэктэрин начаалынньыгын эбээһинэһин толорооччу, 1937–1938 сылларга — кадырдары учуоттуур уонна талар инспектор[2]. 1938–1941 сылларга — үп наркомун бастакы солбуйааччыта, 1941–1947 сылларга — Саха АССР үбүн наркома, үбүн миниистирэ[1][2]. 1941 сылтан ВКП(б) чилиэнэ[1]. Бүтүн Сойуустааҕы кэтэхтэн үөрэнэр үп-экэнэмиихэ институтун уонна ССКП КК иһинээҕи Үрдүкү куурсу бүтэрбитэ[1].

1947 сыл кулун тутарыттан 1948 сыл ахсынньытыгар дылы — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ[1]. 1948 сыл ахсынньытытан 1950 сыл тохсунньутугар дылы уонна 1951 сыл муус устарыттан 1953 сыл кулун тутарыгар дылы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ[1]. 1953 сыл атырдьах ыйыттан 1959 сыл бэс ыйыгар дылы — Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ[1]. 1959–1968 сылларга — Статистика управлениетын экэнэмииһэ, Сибээс управлениетын экэнэмииһэ, Дьокуускайдааҕы горисполком аҕа инструктора, литературнай үлэҕэ сылдьыбыта[2]. 1969 сыл муус устар 16 күнүттэн — П. А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай литературнай түмэл олохтооччута уонна бастакы дириэктэрэ[2].

ССРС Үрдүкү Сэбиэтин уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин II уонна III ыҥырыыларын дьокутаатынан талылла сылдьыбыта[1]. 1993 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ[1].

Айар үлэтэ

1932 сыллаахтан бэчээттэнэн саҕалаабыта[1]. Бэйэтин кэмин тирээн турар кыһалҕаларыгар анаммыт, Саха судаарыстыбаннай дыраама тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубут элбэх пьесалар ааптардара[1]. Протодьяконов литературнай критик быһыытынан эмиэ биллибитэ. Кини пьесалара: геологтар тустарынан «Көмүстээх тайҕаҕа» («В золотой тайге», 1940), Улуу Сэрии туһунан «Партизан Морозов» (1942), «Манчаары» трагедия (1945), тыа үлэһиттэрин туһунан «Көмүс туорах» («Золотое зерно», 1947), Суорун Омоллооннуун кыттыһан суруйбут хоту булчуттарын туһунан «На ледяных просторах» (1947), тыа ыччатын туһунан «Молодые сердца» (1955), тутуу үлэһиттэрин туһунан «Первые подснежники» (1960), оҕону иитии туһунан «Кто твой друг?» (1963), «Манчаары» опера либреттота (1963) уо. д. а.

Прозаик быһыытынан «Киһини итэҕэйэр буоллахха», «Байанай», «Кэскил», «Эргиллии», «Көмүөл» (нууччалыы тылбааһыгар «Кустук» / «Ледоход» диэн ааттаммыта) сэһэннэри уонна «Силис тардыыта» романы суруйбута[1]. Айымньыларыгар саха норуота Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтууругар уонна чиҥэтэригэр олоҕо уонна охсуһуута, биир кэмнээхтэрин бэриниилээх үлэтэ көстөр[1].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • П. А. Ойуунускай аатынан Саха АССР Судаарыстыбыннай бириэмийэтин лауреата[1]
  • Эрилик Эристиин аатынан Литературнай бириэмийэ лауреата
  • Арассыыйа Федерациятын (РСФСР) култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1992)[1]
  • Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ[1]
  • Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1992)[2]
  • Уус-Алдан улууһугин Ытык олохтооҕо[2]
  • Ленин уордьана (1947)[1]
  • Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана[1]
  • «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1957)[1]
  • «1941-1945 сс. Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл, Бочуоттаах грамоталар[1]

Аатын үйэтитии

  • М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ устудьуоннарга анаан кини аатынан стипендия олохтообут (1993).

Айымньылара

  • Өлүөнэ кытылыгар. Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1939. — 68 с.
  • Партизан Морозов. Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1943. — 128 с.
  • Көмүстээх тайҕаҕа. Аҕыс хартыыналаах драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1947. — 66 с.
  • Манчаары. Драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1948. — 60 с.
  • Көмүс туорах. Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1950. — 62 с.
  • Кэскил. Сэһэннэр уонна кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1961. — 232 с.
  • Бэлиэ кэмнэр пьесалара. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1961. — 76 с.
  • Аҕатын туйаҕын хатарыыһы. Кыра оҕолорго кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971. — 40 с.
  • Эргиллии. Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971. — 144 с.
  • Көмүөл. Кэпсээннэр уонна сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1972. — 496 с.
  • Сорсуннаах сонордьут. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1978. — 19 с.
  • Силис тардыыта. Роман. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1980. — 304 с.
  • Кустук. Сэһэннэр. — Дьокуускай, 1981.
  • Киһини итэҕэйэр буоллахха. Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1982. — 296 с.
  • Теплый ветер с юга. — Якутск, 1986.
  • Уот кыымнаах. Роман. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1987. — 296 с.
  • Олох далааныгар. Ахтыылар, суоллааҕы бэлиэтээһиннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1992. — 320 с.

```

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Кулантай (рус.). Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 22 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай (рус.). Усть-Алданская библиотека. Сигэнии күнэ: 22 От ыйын 2026.

Категориялар