Кубрат
Кубра́т (нууч. Кубрат; болг. Кубрат; гир. Χουβρατις), Кроба́т (болг. Кробат)[1], Курба́т, Курт (болг. Куртъ) — уногундурдар булгардааҕы биистэрин баһылыктара[1][2].
Быһа барыллаан, Дуло уустан төрүттээх.
Үгүс чинчийээччилэр Кубраты Византия VIII—IX үйэтээҕи төрүт матырыйаалларыгар Улуу Болгария (Улуу Булгария) диэн ааттанар биис уустар түмсүүлэрин төрүттээччитинэн уонна баһылыгынан ааҕаллар[3][4].
Онуоха археолог И. О. Гавритухин этэринэн, «Кроват (Коврат) диэн Улуу Болгария баһылыга (хаана) баар буола сылдьыбыта биллэр, кини өлбүтүн кэннэ (641 уонна 668 сыллар икки ардыларыгар) холбоһук ыһыллыбыт, биис уустар хазардарга бэриммиттэр эбэтэр куоппуттар. Кроваты уонна уногундурдар баһылыктарын Кубраты, Византия импэрээтэрин Ираклий I сүбэһитин, биир киһинэн ааҕаллара, Улуу Болгарияны Перещепино кылаатын кытта ситимнииллэрин курдук, мөккүөрдээх»[2].
Олоҕун олуктара
Төрүт матырыйаалларга
Кубрат (гректии Куврат, Коврат, Кроват; Хубраат, Худбадр, болгардыы Курт)[4] аата Никифор Константинопольскай «Бревиариятыгар» (быһа барыллаан 780—790 сыллар), Феофан Сибэтиэй «Хронографиятыгар» (810 уонна 814 сыллар икки ардыларынан), «Армения географиятыгар» (680-с сыллар), IX үйэ бүтэһигэр суруллубут Дунайдааҕы Болгария баһылыктарын «Именниктарыгар»[4] ахтыллар.
Ону таһынан, итиннэ майгынныыр ааттар атын матырыйаалларга эмиэ ахтыллаллар: ол иһигэр «Кувар» (Никифор Константинопольскай «Бревиария» хомуурунньугун атын быһа тардыытыгар) — кини уногундурдар баһылыктара, Орган быраата диэн суруллар[4].
Сорох чинчийээччилэр Кубраты уонна Кетрадеһы биир киһи дии саныыллар, кини Никиу (Пшати, Пашати) куорат коптскай епискобын Иоанн Никиусскай «Хроникатыгар» ахтыллар (VII үйэ)[4]. Ш. Р. Мингазов «Кубрат — правитель Великой Болгарии и Кетрадес — персонаж Иоанна Никиусского» кинигэтигэр (2012 сыл) суруйарынан, Иоанн Никиусскай бэлиэтээһиннэрэ Кубратка сыһыана суохтар[5].
Археолог А. В. Комар бэлиэтиир: «Бу биографиялары (эбэтэр сорох өттүлэрин) биир дуу, икки дуу киһиэхэ сыһыаннаах диэн холбуур барыллар бааллар. Атын реконструкцияларынан, кэлиҥҥи төрүттэргэ VII үйэтээҕи булгар үс араас баһылыктарын туһунан сибидиэнньэлэр буккуллан хаалбыттар. Ол курдук, Кувар авардары утары өрө туруутун туһунан сюжет „Сибэтиэй Дмитрий Солунскай дьиктилэрэ“ диэн айымньыга кэпсэнэр Кувер (барыллаан, Кубрат өссө биир уола) устуоруйтын кытта ситимнээх. Кини Авар хаҕанаатыгар хас да холбоһук олорор уобалаһын (ол иһигэр авардар Византия импиэрийэтиттэн таһаарбыт сирмисианнарын) баһылаабыта, авардары утары өрө турбута уонна онтон бэйэтин дьонун Фессалоники диэки сирдээн илдьибитэ»[4].
Сүрүн иһитиннэрии
Кубрат олоҕун уонна өлбүтүн туһунан ханна да чопчу суруллубатах.
Сүрэхтээһин туһунан
Константинополь патриарха Никифор I Исповедник «Бревиариятыгар» суруйбутунан, ханнык эрэ «гунн омук баһылыга» кырдьаҕастарын уонна сэбилэниилээх дьонун кытары Константинопольга Ираклий I импэрээтэргэ христиаство итэҕэлигэр киллэр диэн көрдөһүүлээх кэлбит. Импэрээтэр «гуннары» үөрүүнү кытта көрсүбүт, сибэтиэй уунан сүрэхтээбит: Византия (Ромеи) тойотторо «гунн» кырдьаҕастарын утумнааччылара буолбуттар. Маны таһынан, «гуннар» үтүөлээхтэрин бэрэстэбиитэллэрэ импэрээтэртэн бэлэхтэри, бочуоттаах ааттары ылбыттар. Оттон «Гунн омук баһылыгар» импэрээтэр патрикий бочуоттаах аатын иҥэрбит уонна дойдутугар ыыппыт[6]. Барыллаан эттэххэ, бу Кубрат убайын болгар ханын Орган сүрэхтээһинин ойуулааһын буолуон сөп[7].
Иоанн Никиусскай «Хроникатыгар» сурулларынан Кетрадес (сабаҕалааһынынан Кубрат) — Куернак быраата (сабаҕалааһынанан Орган)[4] Константинопольга сүрэхтэммит уонна иитиллибит, импэрээтэр дыбарыаһыгар улааппыт[8]. Инники өттүгэр кини Ираклий I-тан патрикий бочуоттаах аатын ылбыт уонна христианскай итэҕэллээх судаар быһыытынан биллибит. «Кини сибэтиэй сүрэхтэниитин көмөтүнэн, варвардары уонна элбэх таҥараны итэҕэйээччилэри (язычниктары) кыайара», — диэн Иоанн Никиусский суруйан турар[8].
Политическэй уонна байыаннай үлэтэ-хамнаһа
634 уонна 640 сыллар ортолоругар Кубрат авар былааһыттан босхоломмут[4].
Византия VIII—IX үйэтээҕи төрүт матырыйаалларыгар Улуу Болгария (Улуу Булгария) диэн аатынан биллибит биис уустар холбоһуктарын баһылык быһыытынан сомоҕолообут.
Иоанн Никиусскай Кетрадес (сабаҕалааһынынан Кубрат) «Хроника» хомуурунньугар суруйарынан, Мартин уолаттарын кытта (Ираклий I өлбүтүн кэннэ) византийскай бүрүстүөлү тутуу олоххо киирбэтэх былаанын өйөөччү быһыытынан көстөр[4].
« К[убрат] өлбүтүн кэннэ [визант[ийскай] имп[эрээтэр салайыытын бүтэһигин диэки] Константа II (641—668), баҕар, 660—665 сыллар диэки буолуо], кинилэр салайар холбоһуктара эстэр; сорох аҥара К[убрат] уонна уола Батбаян салайааччылаах хазардарга бас бэринэр, сорохтор көһөллөр, ол иһигэр К[убрат] 2-с уола— Аспарух, кини Дунайга бастакы Болгарскай саарыстыбаны төрүттээбитэ», — диэн А. В. Комар ыйар[4].
Көмүллүбүт сирэ
Быһа барыллаан Кубрат уҥуоҕа 1912 сыллаахха Полтавскай уобалас Перещепино дэриэбинэ чугаһыгар көстөр (сиһилии: Перещепино кылаада).
Кубрат уолаттара уонна кинилэр дьылҕалара
Сыллары суруйааччы (летописец) Феофан Сибэтиэй этэринэн уонна да атын матырыйаалларга сурулларынан, Кубрат 5 уоллаах.
- Улахан уола Батбаян аҕатын кэриэһин толорон Улуу Болгарияҕа олоро хаалбыт, ол эрэн бырааттара атын удьуордары кытта көһөн барбыттарын кэннэ кытаанах сыһыаны тулуйбакка хазардарга бас бэринэр уонна кыайтарыы төлөбүрүн төлөһөр буолар. Феофан Сибэтиэй:
Ватваян диэн ааттаах улахан уола, аҕатын кэриэһин толорон бэйэтин өбүгэлэрин дойдутугар олохсуйбута". "Кинилэр бу курдук 5 чааска арахсаннар ахсааннара аҕыйаабытыгар, бастакы Сарматия саамай уһук дойдутуттан Верзилияттан тахсыбыт улуу норуот, Запонтийскай Болгарияттан Понтаҕа тиийэ, сирдэрин баһылыыллар уонна улахан бырааты, Болгария бастакы салайааччытын Ватвайяны, төлөбүр оҥорор киһи оҥороллор.
- Кинини кытта чугастыы, Дон утары биэрэгэр, атын, иккис, уол — Котраг, котрагтар (кутригурдар) аҕа уустарын кытта олохсуйар. Бу икки болгардар биистэрэ Волжскай Болгария төрүттэммит сиригэр Орто Поволжьеҕа киэҥник биллэллэр.
- Үһүс уол Аспарух утигурдар биистэрин салайар. Нэһилиэстибэ быһыытынан кини хара муора кытылын хотугулуу-арҕа өттүгэр Улуу Болгария арҕаа өттүн ылар. Дунай өрүс хаҥас кытылыттан Мёзиюга уонна Соҕуруу Добруджуга кимэн киириини саҕалыыр. Олохтоох славян биистэрин кытта холбоһон Византияны кытта сэриилэһэр, онтон Константин IV импэрээтэри кыайан Болгария судаарыстыбатын төрүттүүр.
- Төрдүс уол Кубрат — Улуу Болгария (Добруджа) хотугулуу арҕаа өттүн бас-көс салайааччы киһитэ, кини туһунан Феофан Сибэтиэй бу курдук суруйар:
Авар хаҕааныгар бас бэринэн, бэйэтин норуотун кытта Авар Паннониятыгар хаалбыта.
Араас суруйууларынан көрдөххө кини Кубер (эбэтэр Кувер) диэн ааттаах эбит. Кубер туһунан иһитиннэриилэр Димитрий Солунскай аҕабыыт агиографическай хомуурунньугар бааллар. Кубер бэйэтин былааһыгар бас бэриниигэ Паннонияны киллэрэ сатаабыт уонна авардар утары бастаанньа оҥоро сатаабыт. Ол эрэн бу кыаллыбатах. Салгыы соҕуруу диэки айаннаан Византия бас билиитигэр киирэн, аныгы Македония сиригэр-уотугар олохсуйар. VIII үйэ саҥатыгар тутуллубут «Мадарский конник» пааматынньыкка баар суруктар быыстарыгар Тервел тыллара бааллар:
Ол эрээри мин убайдарым мунна суох импэрээтэргэ итэҕэйбэтэхтэрэ уонна бэйэлэрин дойдуларыгар төннүбүттэрэ[9].
Бу түбэлтэ быһа барыллаан 704 сыллаахха буолан ааспыт, бу кэмҥэ Юстиниан II былааһы төнүннэрэ сатаан Тервелтан көмө көрдөспүт. Суруктартан көрдөххө, кини төрдүс уол Кубрат салалтатынан Улуу Болгарияттан көспүт болгардартан, эмиэ көмө көрдүү сатаабыт.
- Бэһис, Кубрат саамай кыра уола, Феофан Сибэтиэй тылларынан маннык ойууланар:
Атын, Равенна аттыгар баар Пентаполиска кэлэн, христианскай ыраахтааҕыларга бас бэриммитэ[10].
Кини аныгы Италия сиригэр-уотугар лангобардар судаарыстыбаларыгар олохсуйбут[11]. Бүгүҥҥү күҥҥэ историктар этэллэринэн кыра уолун аата Альцек диэн эбит. Кини туһунан бэлиэтээһиннэр Фредегарга бааллар эбит. Устуоруйаны чинчийээччи Павел Диакон Беневент оройуонугар көспүт болгардарга анаан кинигэҕэ сыалай кэрчик суруйар: Альцек баһылыктаах болгардар Италияҕа лангобардар хоруолларыгар кэлэллэр (662—671), кини бу дьону бэйэтин уолугар Беневеҥҥа Ромуальдуаҕа ыытар, кинилэр онно Сепиҥҥа, Бовиаҥҥа уонна Инзернияҕа олорон хаалаллар[12]. Альцек болгардара хантан кэлбиттэрин Павел Диакон эппэт. Бүгүҥҥү күҥҥэ устуоруйа этэринэн, Альцек, Кубрат бэһис уола буолар диэн биллэр. 1987 сыллаахтан, Италия бу этиллибит оройуоннарыгар, болгардар өлүктэрин суруктара көстөр[10].
Устуоруйаҕа оруола уонна сыанабыла
Болгария устуоруйатыгар Кубрат улахан биллэр-көстөр киһи. Кини ыһыллан хаалбыт аҕа уустарын холбоон Дунайга уонна Волгаҕа инникилээх, сайдар кэскиллээх, булгардар судаарыстыбаларын олохтообут киһи.
Олоҕун туһунан киинэ
- «Болгары», документальнай киинэ, реж. уонна сценарист П. Петков, опер. Кр. Михайлов. Производство bTV. 2006 сыл, Болгария.
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- Мингазов Ш. Р. Кубрат — правитель Великой Болгарии и Кетрадес — персонаж Иоанна Никиусского. — Казань: Институт истории АН РТ, 2012.
- Николаев В. В. Чуваши. Этническая история и традиционная культура, Москва, 2000.
- Николаев В. В. История предков чувашей. XXX в. до н. э. в. — XV в.н. э., Чебоксары, 2005.
- Сиротенко В. Т. Введение в историю международных отношений в Европе во второй половине IV — начале VI вв. Часть I. Источники. Пермь, 1973.
- Сиротенко В. Т. История международных отношений в Европе во второй половине IV — начале VI в. Пермь, 1975
- Коллективная монография «Сокровища хана Кубрата. Перещепинский клад» В. Н. Залесская, З. А. Львова, Б. И. Маршак и др. Гос. Эрмитаж. — СПб. : Славия, 1997. — 335 с
Сигэлэр
- Сокровища хана Кубрата. Перещепинский клад. (рус.).
- Болгаро-хазарская граница и болгаро-хазарская вражда с конца VII до середины IX века (рус.)., Георги Атанасов
- Надписи и алфавит протобулгар (рус.)., П.Добрев
- Гунно-Болгарский этап формирования карачаевцев и балкарцев (рус.).
- Топоним Булгар (рус.).
- Владимир Болгарский: Круглый стол и Акатуй-2016 в Москве. И какие памятники нам нужны, Кубрату? (рус.).
- В Запорожье отслужена литания по хану Кубрату, хану Аспаруху и всем почившим православным татарам (рус.).
