Иванов Спиридон Алексеевич
Иванов Спиридон Алексеевич (1928 сыл кулун тутар 6 күнэ, Иккис Күүлэт нэһилиэгэ, Саха АССР — 2020 сыл балаҕан ыйын 22 күнэ, Дьокуускай) — сэбиэскэй, Арассыыйа учуонайа, саха түөлбэ тылын чинчийээччитэ, тыл билимин дуоктара, Арассыыйа билимин уонна тиэхиньикэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха кулун тутар 16 күнүгэр Бүлүү улууһугар Иккис Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1948—1952 сс. — алын кылаастар учууталлара, алын кылаас оскуолатыгар үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ.
1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбитэ.
1956—1969 сс. — саха тылын уонна литературатын учуутала, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ, Бүлүү оройуоннааҕы хаһыатыгар эрэдээктэри солбуйааччы, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ.
1969 сыллаахха ТЛИНЧИ билим алын үлэһитэ.
1986 сыллаахха тыл билимин хандьыдаатыгар «Аканье и оканье в говорах якутского языка» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбитэ.
1986—1989 сс. — ТЛИНЧИ билим үлэһитэ.
1989—1993 сс. — билим үрдүкү үлэһитэ.
1995 сыллаахха тыл үөрэҕин билимин дуоктарыгар «Центральная диалектная зона якутского языка: Фонетика и морфология (в ареально-историческом освещении)» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
1996—1999 сс. — билим сүрүннүүр үлэһитэ.
2000—2008 сс. — билим сүрүн үлэһитэ.
2008 сылтан — РБА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт грамматикаҕа уонна диалектологияҕа салаатын билим үрдүкү үлэһитэ[1].
2020 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ[2].
Билим-чинчийэр үлэтэ
Саха тылын аакайдааһыныгар уонна оокойдооһунугар «төрүт түүрдүү уонна тас биричиинэлэр сабыдыаллаабыттар» диэн, урукку Арассыыйа, Сойуус бөдөҥ учуонайдара эппит санааларыттан ураты, саҥалыы, хорсун быһаарыыны биэрбитэ. Иккис диссертауцятыгар саха тылын чахчыларын түҥ былыргыттан алтыһан кэлбит түүр, монгуол, тоҥус-манчжур тылларын кытта тэҥнээн ырыппыта уонна саха тылыгар историческай тэҥнээн чинчийии ньыматын бигэтик олохтообута. Бу үлэ бөдөҥ тюркологтар, олор истэригэр аан дойдуга биллэр компаративист А. В. Дыбо үрдүк сыанабылын ылбыта. Саха тылын үөрэҕэр лингвогеографияны төрүттээбитэ[1].
Сүрүн үлэлэрэ
- Аканье и оканье в говорах якутского языка. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1980. — 184 с.
- Грамматика современного якутского литературного языка. Фонетика и морфология. — М.: Наука, 1982. — 495 с. (в соавторстве).
- Центральная группа говоров якутского языка: Фонетика. — Новосибирск: Наука, 1993. — 352 с.
- Диалектологический атлас якутского языка (сводные карты). Ч. I: Фонетика. — Якутск: Изд-во ЯНЦ СО РАН, 2004. — 128 с.
- Диалектологический атлас якутского языка (сводные карты). Ч. II: Морфология и лексика. — Новосибирск: Наука, 2010. — 178 с.
- Морфологические особенности говоров якутского языка. — Новосибирск: Наука, 2014. — 248 с.
- Лексические особенности говоров якутского языка. — Новосибирск: Наука, 2017. — 392 с[1].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл (1945);
- «Гражданскай килбиэн» бэлиэ (1994);
- ССӨС БА СС үтүөлээх бэтэрээнэ (1996);
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ (2005);
- Арассыыйа билимин уонна тиэхиньикэтин бочуоттаах үлэһитэ[1].
Быһаарыылар
Литература
- Н. Данилова, Н. Попова, Н. Ефремов. Саха түөлбэ тылын үөрэппит учуонайа // Кыым. — 2020. — № 42 (2249). — С. 32.