Дьэдьэн
Дьэдьэн, ол эбэтэр илиҥҥи дьэдьэн (лат. Fragária orientalis Losinsk., нууч. Земляника восточная) — сиринэн сыыллан үүнэр кускуур курдук умнастаах, умнаһын төбөтүгэр маҥан сибэккилэрдээх, дыргыл сыттаах олус минньигэс отонноох элбэх сыллаах от үүнээйи[2]. Дөлүһүөннүҥүлэр уруулуу уустар бөлөхтөрүгэр киирэр[3]. Саха Cиригэр киин уонна Бүлүү бөлөх улуустарыгар ордук тарҕаммыт, ойуурга, алаас саҕатыгар, хойуу от быыһыгар үүнэр.
Кылгас морфологията
Элбэх сыллаах 10-20 см үрдүктээх от үүнээйи. Күрэҥ кылгас силиргэхтээҕиттэн самалык уһун силистэнэр, түмүктэриттэн сир кырсын батыһа үүнэр сап курдук силистэнэн синньигэс уктар (бытыктар) тахсаллар. Сэбирдэхтэрэ үстүүлэр, силистэрин таһыгар уһун укка олороллор, түүлээхтэр. Дьукаахтыы сибэккилэрэ аҕыйах сибэккилээх. Сибэккилэрэ уһун түүлээх атахха олороллор. Сибэккитин эминньэҕэ биэстэр, маҥаннар. Аһа — дыргыл сыттаах отон. Бэс ыйыгар сибэккилиир, сиэмэнэн, бытыгынан тарҕанан ууһуур.
Үүнэр сирэ
Кураанах уонна сырдык сэндэлэс тиит ойуурдар саҕалара, халдьаайылар, ырааһыйалар, куруҥнар, мас кэрдиллибит эргэ солооһун сирдэрэ. Айылҕаҕа үүнэр дьэдьэни агротехника ирдэбиллэрин тутуһан култуураҕа киллэрэн олордор буоллахха, бастакы сылыттан аһын биэрбитинэн барар уонна аһа бөдөҥүүр[3].
Эмтэниигэ туттуллуута
Дьэдьэн сэбирдэҕин уонна отонун ииктэтэн ыраастыырга, подаграны, бүөргэ, үөскэ таас үөскүүрүгэр, битэмииннэр тиийбэттэригэр, тымныйыыга, мааткаттан хаан барыытыгар тутталлар. Сэбирдэх көөнньөһүгэ хаан баттааһынын намтатар, сүрэх тэбиитин бэрээдэктиир уонна уоскутар дьайыылаах. Дьдьэн көөнньөһүгэ эт итийиитин намтатар туһалаах. Саҥа хомуллубут отон хаан аҕыйааныгар, хаан баттааһына үрдүүрүгэр, атеросклерозка, куртах уонна синниьгэс оһоҕос төрдө бааһырыытыгар, хойуу диетиескэй эмп быһыытынан сүрэх, быар уонна бүөр ыарыытыгар, ону таһынан С битэмиин төрүтүн быһыытынан биһирэнэр[3].
Литература
- Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ / Басыгысова А. П.. — Дьокуускай: Бичик, 2022. — 128 с.