Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Дьокуускай дьаралыга

Дьокуускай дьаралыга (нууч. Герб Якутска) — Дьокуускай куорат официальнай бэлиэтэ. Билиҥҥи дьаралык 2012 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр ылыллыбыта.

Дьокуускай куорат историческай дьаралыга XVII үйэттэн биллэр Дьокуускай остуруогун бэчээтигэр олоҕуран оҥоһуллубута. Бу дьаралыгы Иркутскай наместничествотын атын куораттарын дьаралыктарын кытта тэҥҥэ 1790 сыл алтынньы 26 (сэтинньи 7) күнүгэр Екатерина II императрица бигэргэппитэ. 1917 сыл сэтинньитигэр диэри официальнайдык туһаныллыбыта. 2012 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Дьокуускай куорат Дууматын быһаарыытынан, 1790 сыллааҕы историческай дьаралыкка олоҕуран, куорат официальнай бэлиэтин быһыытынан дьаралык улахан барыла бигэргэтиллибитэ. 2013 сыллаахха дьаралык Судаарыстыбаннай геральдическай регистрга 7989-с нүөмэринэн киллэриллибитэ[⇨].

Дьаралык ойуулааһына уонна бэлиэтин быһаарыыта

Дьокуускай куорат дьаралыгын туһунан балаһыанньаҕа улахан дьаралык геральдикалыы ойуулааһына (блазона (нууч.) (сах.) маннык[1]:

«Үрүҥ көмүс хонууга — хара хотой, хаҥас диэки көтөн иһэр, биир кыната алын диэки, иккиһэ үөһээ диэки; тыҥыраҕынан кутуругун түһэрбит кыһыл кииһи тутар.

Куйах үрдүгэр биэс тиистээх башнялыы көмүс хоруона олордуллубут, икки уобуручтаах: үөһээҥҥитэ күндү таастардаах, алларааҥҥыта сахалыы рельефнай ойуулаах.

Дьаралык тутааччылара икки үрүҥ, кыһыл тыллаах саха ата, кинилэр куйах икки өттүттэн чороонноох кыһыл сэргэлэри тутан тураллар; бу барыта оттоох сиргэ турар, аллара өттүгэр күөх уу көстөр.

„Средоточие восьмикрайней земли“ (Аҕыс кырыылаах дойду киинэ) диэн девиз үрүҥ лиэнтэҕэ хара буукубаларынан суруллубут. Дьаралык сүрүн фигуралара хотой уонна киис. Геральдикаҕа хотой былаас, баһыйыы, үтүө майгы уонна өтө көрүмтүөтэ буолуу бэлиэтэ. Киис саха сирин айылҕатын баайын көрдөрөр».

Дьокуускай дьаралыгын фигураларын өҥнөрүн суолтата:

  • Хара өҥ геральдикаҕа сэмэй буолууну, үөрэхтээһини, тулуурдаах буолууну, оттон сорох үгэстэргэ ийэ дойдуга бэриниилээх буолууну бэлиэтиир.
  • Кыһыл өҥ хорсун быһыыны, тулуурдаах буолууну, куттамматы, күүһү, былааһы уонна тапталы көрдөрөр.
  • Үрүҥ көмүс өҥ мааны майгыны, санаа ырааһын, эйэни уонна духуобунаһы бэлиэтиир.
  • Көмүс өҥ баайы-дуолу, күүһү, бэриниилээх буолууну, кырдьыгы уонна бигэ туругу бэлиэтиир.
  • От күөх өҥ сир баайын, дэлэйи уонна көҥүлү көрдөрөр.
  • Халлаан күөх өҥ улуу буолууну, кэрэни, ыраас санааны уонна эрэли бэлиэтиир.

Дьокуускай дьаралыга классическай геральдика холобура буолар. Дьаралык араас истиилинэн уонна көрүҥүнэн, туохха туттулларыттан көрөн уруһуйданыан сөп. Толору дьаралык куораты өрө көтөҕүүлээхтик билиһиннэрэргэ аналлаах, ол иһин улахан форматтарга: плакаттарга, баннердарга уо. д. а. туттуллара ордук. Кыра форматтарга: бланкаларга, визиткэлэргэ, ыҥырыы суруктарга, аккырыыккаларга дьаралык судургутутуллубут көрүҥэ туттуллар. Маннык түбэлтэлэргэ, ону таһынан бэчээттэргэ уонна муниципальнай баайга-дуолга туттарга дьаралык иһинээҕи щитын эрэ туһанар табыгастаах.

Куйах тутааччылар сэргэни уонна аннынааҕы сири (оту уонна ууну) кытта быстыспат ситимнээхтэр. Ол иһин, куйах тутааччылары аннынааҕы сирэ суох, эбэтэр сэргэлэри эрэ, эбэтэр аннынааҕы сиргэ турар куйаҕы эрэ туспа арааран туһанар табыллыбат.

Дьаралык толору барылын девиһэ суох туһанар табыллыбат.

Дьаралык устуоруйата

Дьокуускай остуруогун бэчээтэ

Дьокуускай дьаралыга 1632 сыллаахха олохтоммут Дьокуускай остуруогун бэчээтиттэн төрүттэммитэ. 1635 сыллааҕы «роспись» быһыытынан, бэчээт маннык дьүһүннээх эбит:

Дьокуускай остуруок бэчээтэ (1682)
« Дьокуускай бэчээтигэр баабыр айаҕыгар кииһи тутан турар, анныгар хайалар уонна от көстөр, тулатыгар маннык суруктаах: «Печать государева земли Сибирские Якуцкаго острогу“ (Сибиир сирин Дьокуускай остуруогун ыраахтааҕы бэчээтэ)». »

1682 сыллааҕы суругунан бэчээт ойуулааһына кылгаабыта: «Улуу Өлүөнэ өрүскэ турар Дьокуускай остуруогар ыраахтааҕы бэчээтэ — хотой кииһи туппут». Ону кытта 1692 сыллааҕы суруйууга маннык этиллэр: «Улуу Өлүөнэ өрүскэ турар Дьокуускай остуруогар ыраахтааҕы бэчээтэ: хотой кииһи туппут, тулатыгар маннык суруктаах: „Печать государева новые Сибирские земли, что на великой реке Лене“ (Улуу Өлүөнэ өрүскэ баар Сибиир саҥа сирдэрин ыраахтааҕы бэчээтэ)»[2][3]. Ону таһынан архыыптарга 1682 сыллааҕы грамота хаалбыт, онно Дьокуускай остуруогун бэчээтэ баар. Ол докумуон кырдьаҕас Иосифка уонна кини дьонугар Амала өрүскэ мэлиэһэни уонна заимканы тутар быраабы биэрэр эбит[4].

Дьокуускай полкатын дьаралыга

1711 сыллааха Дьокуускайга Архангелогородскай гарнизон Тобольскай полката тэриллибитэ. 1720 сылтан бу полка Сибиир гарнизонун састаабыгар киирбитэ, онтон 1727 сылтан Дьокуускайдааҕы гарнизон полката диэн ааттаммыта[5]. 1728 сыл бэс ыйыгар Үрдүкү кистэлэҥ сэбиэт (нууч.) (сах. полкалар былаахтарыгар судаарыстыбаннай уонна куорат дьаралыктарын киллэрэр туһунан ыйаах таһаарбыта. 1729 сыллаахха генерал Б. К. Миних салайааччылаах уонна худуоһунньук А. Баранов кыттыылаах «Былаах дьаралыктарын хомуурунньуга» (Знамённый гербовник) оҥоһуллубута. 1730 сыл кулун тутар 3 күнүгэр полкалар былаахтарыгар анаан саҥа дьаралыктар бигэргэтиллибиттэрэ[6]. Дьокуускай полкатын былааҕар анаммыт дьаралык маннык суруйуулаах эбит[7][8]:

« үрүҥ бөрөстүөлгэ көмүс Сибэтиэй Евангелие сытар; фона кыһыл »
Дьокуускайдааҕы гарнизон полкун дьаралыга (1730)

Бу дьаралык олоҕурбатаҕа, ол иһин 1790 сыллаахха Дьокуускай бастакы официальнай дьаралыгын оҥорооччулар төттөрү былыргы бэчээт дьүһүнүгэр төннүбүттэрэ[4]. 1730 сыллааҕы дьаралыктар полка былаахтарыгар эрэ буолбакка, күбүрүнээтэрдэр уонна бойобуодалар тус бэйэлэрин суруктарыттан ураты бары докумуоннары бэчээттииллэригэр туһаныллыахтаах этэ. Ол курдук, Владимирскай полка дьаралыга бу кэмтэн ыла куорат официальнай дьаралыга буолар стаатуһу ылан барбыта[9].

Бастакы дьаралык

1790 сыл алтынньы 26 күнүгэр (сэтинньи 7 күнүгэр) императрица Екатерина II Иркутскай наместничествотын атын куораттарын дьаралыктарын кытта Дьокуускай куорат дьаралыгын үрдүкү таһымҥа бигэргэппитэ[10][11][12].

Дьокуускай уезднай куоратын дьаралыгын ойуулааһына маннык этэ[13]:

«Үрүҥ көмүс хонууга хотой, тыҥыраҕынан кииһи турар. Бу былыргы дьаралык».

Дьокуускай дьаралыга (1790)

Кёне дьаралыга

1875 сыллаахха, Кёне (нууч.) (сах. геральдика реформатын кэмигэр, Дьокуускай саҥа дьаралыгын бырайыага оҥоһуллубута: «Үрүҥ куйахха хара хотой кыһыл кииһи тыҥыраҕынан тутар». Дьаралык үрдүгэр үс тиистээх башнялыы көмүс хоруона баара[14]. Куорат дьаралыгын быһыытынан бу барыл официальнайдык бигэргэтиллибэтэҕэ, ол эрээри 1805 сыллаахха тэриллибит Арассыыйа импиэрийэтин Дьокуускай уобалаһын официальнай дьаралыга буолбута. Дьаралыгы Александр II импэрээтэр 1878 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр үрдүкү таһымҥа бигэргэппитэ, кини ойуулааһына маннык этэ[15]:

« «Үрүҥ куйахха хара хотой, тыҥыраҕыан кыһыл кииһи тутар. Куйах былыргы ыраахтааҕы коронатынан киэргэтиллибит уонна Александровскай лентанан холбоммут көмүс дууб сэбирдэхтэринэн тулаламмыт» »

Бу дьаралык Иркутскай куоракка импэрээтэр Александр III пааматынньыгын фасадыгар ууруллубута. Пааматынньык постамена түөрт өттүттэн Сибиир киин куораттарын, ол иһигэр Дьокуускай дьаралыгынан киэргэтиллибитэ[16].

Дьокуускай дьаралыгын 1875 сыллааҕы бырайыага

Сэбиэскэй кэм

1967 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр Дьокуускай саҥа «сэбиэскэй» дьаралыга бигэргэтиллибитэ, кини маннык суруйуулаах этэ:

«Дьаралык түөрт чааска араарыллыбыт куйахтан уонна ортотугар баар кыра куйахтан турар. Кыра куйахха үрүҥ хонууга Дьокуускай остуруогун халлаан күөх өҥнөөх башнята уонна анныгар кыһыл сыыппаранан куорат олохтоммут сыла „1632“ суруллубут. Бастакы чиэппэргэ кыһыл хонууга үрүҥ тииҥ, иккиһигэр халлаан күөх хонууга алмаас кристала, үһүһүгэр халлаан күөх хонууга үрүҥ хаар кыырпаҕа, онтон төрдүһүгэр кыһыл хонууга үрүҥ теодолит ойууламмыттар»

Дьаралык ааптара — РСФСР үтүөлээх архитектора Саввинов Дмитрий Иванович[17].

Дьокуускай дьаралыга (1967, 1995 гг.)

1995 сыл сэтинньи 24 күнүгэр Дьокуускай куорат дьокутааттарын мунньаҕа бу дьаралыгы хатылаан бигэргэппитэ. Кини суруйуутугар маннык этиллэр[18]:

«Дьаралык төрдө түөрт муннуктаах куйах — геральдика классическай халыыба. Үрдүгэр „Якутск“ диэн суруктаах хоруона баар. Ортотугар куорат олохтоммут сыллаах остуруок башнятын ойуута. Саха Сирин уратыларын көрдөрөр бэлиэлэр бааллар: тииҥ — кыылынан баай эйгэни, алмаас — сир аннынааҕы баайы, хаар кыырпаҕа — тыйыс климаты, теодолит — саҥа арыйыылары көрдөрөллөр. Өҥнөрө: башня уонна сурук — үрүҥ хонууга көмүс; тииҥ уонна теодолит — кыһыл өҥнөөх хонууга үрүҥ; алмаас уонна хаар — сырдык халлаан күөх хонууга үрүҥ; кырыылара уонна араарар сурааһыннара көмүс өҥнөөхтөр».

1996 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр Дьокуускай куорат Дьокутааттарын мунньаҕа дьаралык туһунан балаһыанньаны бигэргэппитэ[19]. 1967, 1995 сыллааҕы дьаралыктары Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай геральдика регистрыгар киллэрэ сатаабыттара. Ол эрээри, геральдика быраабылаларын элбэхтик кэһии баарын иһин, экспертизаны ааспатаҕа[18].

Аныгы Арассыыйаҕа куорат дьаралыга

2006 сыллаахха Дьокуускай мэрията куорат саҥа дьаралыгын оҥорууга күрэс биллэрбитэ. Ол күрэс түмүгэ суох ааспыта. 2009 сыллаахха дьаралыгы оҥорууга өссө биир күрэх ыытыллан, 2009 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр түмүктэммитэ. Дьокуускай мэриятын хамыыһыйатыгар 50-тан тахса үлэ киирбитэ. Күрэх кыайыылааҕынан архитектор Иван Андросов салайааччылаах ааптардар бөлөхтөрө биллибитэ.

Саҥа дьаралык быһыыта — мастан кыһыллыбыт айылҕа көстүүлэринэн тулаламмыт куйах, ол үрдүгэр чороон турар. Дьаралык ортотугар — хотой, кини үрдүгэр Саха сирин сүрүн баайын — алмааһы бэлиэтиир кристалллар бааллар.

Бу бырайыак официальнайдык бигэргэтиллибэтэҕэ. 2012 сыллаахха худуоһунньук Р. Ахмадулин Дьокуускай историческай дьаралыгын чөлүгэр түһэрэр бырайыагы оҥорбута. Бастакы уруһуйга дьаралык Арассыыйа Федерациятын субъекттарын киин куораттарыгар ананар лавр венецтаах башнялыы коронанан киэргэтиллибитэ. Иккис барылга венец оннугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин сирин-уотун геральдикатыгар үгэс курдук туттуллар сахалыы алмаас ойуулаах орнамент баара. Бу бырайыак эмиэ официальнай билининиини ылбатаҕа[14].

2012 сыл атырдьах ыйын ортотугар Арассыыйа геральдика худуоһунньуктарын гильдиятын чилиэнэ Максим Олегович Черников оҥорбут Дьокуускай толору дьаралыгын бырайыага көрүүгэ ылыллыбыта. Саҥа дьаралык олоҕор куорат 1790 сыллааҕы историческай дьаралыга ууруллубута. 2012 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Дьокуускай куорат Думатын 48-с (уочараттаах) сессиятын дьокутааттарын быһаарыытынан (РЯГД 48-1 нүөмэрдээх быһаарыы), биир санаанан Дьокуускай куорат саҥа, билиҥҥи кэмҥэ үлэлии турар толору дьаралыга бигэргэтиллибитэ[18].

Дьокуускай дьаралыга 2013 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин иһинээҕи Геральдика сэбиэтигэр экспертизаны ааспытын кэннэ, Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай геральдика регистрыгар 7989 регистрационнай нүөмэринэн киллэриллибитэ. 2013 сыл муус устар 25 күнүгэр Дьокуускай мэригэр дьаралык Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай геральдика регистрыгар бэлиэтэммитин туһунан свидетельствоны туттарбыттара[18].

Куорат саҥа дьаралыгын кириитикэтэ

Элбэх Дьокуускай олохтоохторо саҥардыллыбыт дьаралыгы ылымматахтара. Куорат дьонун санаатыгар, дьаралык хоруоната «сиэрэ суох, дьаабы», хотой уонна киис уруһуйа, ону таһынан куйах өҥө «сахалыы тыына суох» диэн кириитикэлэммитэ. Куорат олохтоохторо саҥа дьаралыгы утаран бырачыастаабыттара эрээри, ону уларытар туһунан быһаарыы тахсыбатаҕа[20].

Быһаарыылар

  1. ↑ Символика г. Якутска. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  2. ↑ Демин Э. В. Печати и гербы Селенгинска // Бурятия-2007: Календарь знаменательных и памятных дат / Отв. Рыгзенова О. Ж., Тумунова Э. Ф. — Улан-Удэ: Министерство культуры и массовых коммуникаций Республики Бурятия, 2006. — С. 148—173.
  3. ↑ Соболева Н. А. Российская городская и областная геральдика XVII—XIX веков. — М.: «Наука», 1981. — С. 207—208. — 264 с.
  4. ↑ 1 2 Рубцов Ю. В. Геральдика заполярной Якутии. Земля орлов, соболей и мамонтов // Полярный круг : Газета. — ноябрь, 2003. — № 42. Архивировано 25 Алтынньы 2014 года.
  5. ↑ Знамёна и штандарты полков, батальонов Российской армии. Гарнизонные полки. Часть 5. Сайт «Вексиллография». Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026. Архивировано 26 Олунньу 2020 года.
  6. ↑ Гербовник знамён Российской империи, содержащий рисунки гербов городов, провинций, а также знамён полков, их гербов и знаков. — СПб.: РГИА ф.411 о.1 д.1.. Архивная копия от 9 От ыйын 2011 на Wayback Machine
  7. ↑ Лакиер А. Б. Часть третья. О русских гербах. Глава 13. § 72 // Русская геральдика. — СПб.: Типографии 2-го Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1855. — 329 с.
  8. ↑ Фон Винклер П. П. Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской Империи, внесенные в Полное Собрание законов с 1649 по 1900 год / Дозволено цензурою. С.-Петербург, 20 Июля, 1899 года. — Издание книготорговца Ив. Ив. Иванова. — СПб.: Типография И.М. Комелова, Пряжка д.3, 1899. — С. XI. — 312 с. Архивная копия от 11 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  9. ↑ Соболева Н. А. Российская городская и областная геральдика XVIII—XIX веков. — М.: «Наука», 1981. — 264 с.
  10. ↑ Высочайше утверждённый доклад Сената — Об гербах городов Иркутского наместничества. Закон № 16913. 26 октября 1790 года // Полное собрание законов Российской империи. Собрание Первое. 1649—1825 гг. (в 45 томах). — СПб., 1796. — Т. 23. — С. 174. — 969 с.
  11. ↑ Рисунок герба Якутска Иркутского наместничества // Полное собрание законов Российской империи. Собрание Первое. 1649—1825 гг. (в 45 томах). — СПб., 1796. — Т. 23. — 969 с.
  12. ↑ Рево О. Гербы городов Иркутской губернии, Амурской, Забайкальской, Камчатской, Приморской и Якутской областей // Наука и жизнь : Журнал. — М.: Правда, 1983. — № 4. — С. 14, 128. — ISSN 0028-1263.
  13. ↑ ПСЗРИ, 1790, Закон № 16913
  14. ↑ 1 2 Герб Якутска. Сайт «Геральдикум». Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026. Архивировано 19 Ыам ыйын 2021 года.
  15. ↑ Фон Винклер П. П. Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской Империи, внесенные в Полное Собрание законов с 1649 по 1900 год / Дозволено цензурою. С.-Петербург, 20 Июля, 1899 года. — Издание книготорговца Ив. Ив. Иванова. — СПб.: Типография И.М. Комелова, Пряжка д.3, 1899. — С. 200. — 312 с. Архивная копия от 11 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  16. ↑ Памятник Александру III в Иркутске. Сайт «Энциклопедия-хрестоматия Иркутской области и Байкала». Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026. Архивировано 13 Тохсунньу 2016 года.
  17. ↑ Меликаев В. И., Сержан В. В. Каталог современных гербов городов, поселков и сел СССР. 3 часть.. — Минск., 1989—1991.
  18. ↑ 1 2 3 4 Аммосов А. О. История официальной символики города Якутска // Вестник Северо-Восточного федерального университета им. М.К. Аммосова : Журнал. — Якутск., 2014. — № 3. — С. 141—146. Архивировано 26 Ахсынньы 2014 года.
  19. ↑ Постановление городского Собрания депутатов г. Якутска от 19 сентября 1996 года ПГС № 12-12 «Об утверждении положения о гербе г. Якутска». Сайт «Республика Саха». Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  20. ↑ В Якутск защищать новый герб прибыл его создатель Максим Черников. Сайт «Ykt.Ru». Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.

Сигэлэр

  • Герб Якутска. Геральдикум. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.

Категориялар