Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Добун (аат)

Добун (нууч. Добун) — сахалыы уол, эр киһи аата.

Суолтата

Тэрис суруйбутунан, Добун диэн аат «күүстээх» диэн суолталаах[1].

Багдарыын Сүлбэ «Аатта тал» кинигэтигэр бу ааты былыргы ааттарга киллэрэр. Кини быһаарыытынан, аат «ыраахтан, дириҥтэн төрүттээх» диэн суолталаах, добун диэн тылтан үөскээбит[2]:

1. даҕ. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан); олус улахан, баараҕай (көрүҥүнэн, кээмэйинэн — холобур, сир туһунан) (нууч. Чрезвычайно сильный, очень большой, гигантский (по степени проявления: о ветре, холоде и т. д.)).
2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, байҕал, халлаан туһунан) (нууч. Великий, священный; непоколебимый (о земле, море, небе))[3]

Үөскээһинэ

Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар добун диэн тыл добу диэн монгуол тылыттан төрүттээҕэ ыйыллар[3].

«Монгуол тылларын этимологическай тылдьыта» диэн академическай таһаарыыга добу диэн тыл томтор, булгунньах диэн суолтата ыйыллар[4].

Бу тылдьыкка сахалыы добун диэн тыл атын монгуол тылларын кытта ситимнээҕэ ыйыллар. Монгуол тылын ордос диалегар dowoŋ диэн тыл «мыраан, томтор, чочумаас» диэн, бүрээттии добо — «томтор, булгунньах», оттон халмыктыы довӊ диэн тыл «томтордоох, үрдүк сир» диэн суолталардаахтар[4].

Тарҕаныыта уонна көрүҥнэрэ

2023 сыл ахсынньы ыйыгар Добун диэн аат Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр төрөөбүт уолаттарга бэриллибит сэдэх ааттар тиһиктэригэр киирбит (Кыым, Мичээр, Уйгун, Тэгил уо. д. а. ааттары кытта тэҥэ)[5].

Аат атын көрүҥнэрэ, дьахтарга бэриллэр барыйаана суох.

Биллэр дьон

  • Добун мэргэн (нууч.) (сах. (эбэтэр Добу мэргэн, Добун-Мерган) — монгуол омук «Сокровенное сказание монголов» номоҕор Чингисхан өбүгэтин быһыытынан ыйыллыбыт киһи[6].

Култуураҕа

  • «Добун» — 2012 сыллаахха тэриллибит Дьокуускайдааҕы Саха политехническай лицей этно-фольклорнай ансаамбыла[7];
  • «Добун оһуохай» — 2024 сылтан Саха сиригэр Оһуохай күнүгэр тэриллэр улахан оһуохай аата[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ Тэрис, 2012, с. 9
  2. ↑ Багдарыын Сүлбэ, 2011, с. 86
  3. ↑ 1 2 Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта Г—И (III) (рус.). SakhaTyla.Ru — Якутский словарь. Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 Санжеев. Этимологический словарь монгольских языков. Том I, 2015, с. 190
  5. ↑ Квентин, Флавиана и Абубакр: названы необычные имена, которыми якутяне называли детей в октябре (рус.). ЯСИА (2 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2026.
  6. ↑  Сокровенное сказание монголов, 1941, с. 80—81
  7. ↑ Вокальный коллектив «Добун» Саха политехнического лицея стал образцовым ансамблем (рус.). Управление образования окружной администрации города Якутска (4 Бэс ыйын 2019). Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2026.
  8. ↑ Добун осуохай на площади Республики объединил якутян (рус.). Якутия 24 (Ыам ыйа 2025). Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2026.

Литература

  • Багдарыын Сүлбэ Аатта тал. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 96 с.
  • Тэрис Тэрис. Сахалыы аат. — Дьокуускай: Якутский край, 2012. — 41 с.
  • Санжеев Г. Д.; Орловская М. Н.; Шевернина З. В. Этимологический словарь монгольских языков. Том I: А—Е. — Москва: Институт востоковедения РАН, 2015. — 224 с.
  • Санжеев Г.Д., Орловская М.Н., Шевернина З.В. Этимологический словарь монгольских языков: в 3 т. / Институт востоковедения РАН. Гл. ред. Г.Д. Санжеев, ред. Л.Р. Концевич, В.И. Рассадин, Я.Д. Леман. — М.: ИВ РАН, 2015. — 224 с. — ISBN 978-5-89282-569-6
  • Сокровенное сказание монголов. Монгольская хроника 1240 г. Юань чао би ши / Пер. С. А. Козина. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. 1. — 622 с.

Категориялар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».