Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Үөһээ Дьааҥы сис хайата

Үөһээ Дьааҥы сис хайата (нууч. Верхоянский хребет) — Азия биир улахан хайа систиэмэтэ. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар. Өлүөнэ дельтатыттан Томпо өрүскэ дылы 1200 км усталаах.

Соҕуруу диэкки Үөһээ Дьааҥы сис салҕааһынынан буолаллар Сунтаар Хайата уонна Сэттэ Дабаан.

Ордук үрдүк хайата Орулҕан сискэ баар, муора таһымыттан 2283 м. Өрүстэр хочолоро дьириҥнэр уонна кыараҕастар. Мууһуруу үйэ кэминээҕи структуралардаах.

Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт. Хочолорго тиит мастаах ойуурдар, арыый үрдүк диэкки болбукта, онтон үөһээ туундара.

Ойуулааһына

undefined

Үөһээ Дьааҥы сис хайата орто үрдүктээх (Орулҕан сиһэ) уонна намыһах (Кулар уонна Хара уулаах систэрэ) рельефтээх уонна уонунан ахсааннаах систэртэн турар. Сис арҕаһа Өлүөнэ бассейнын өрүстэрэ дириҥ хапчааннарын ааһаллар.

Сис хайа арҕаа өттүттэн Өлүөнэ уонна Алдан, илин өттүттэн Омолой, Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр бассейннарын ууларын араарар.

Үөһээ Дьааҥы сис хайатыттан Мэҥкэрэ, Соболоох Майаан, Үндүлүҥ, Дээнискэ, Томпо, Бытантай, Дулҕалаах, Сартаҥ, Ньэльсэри уонна да атын өрүстэр саҕаланаллар.

Үөһээ Дьааҥы сиһин муҥуутуур үрдүк чыпчаала Орулҕан хайаларын тиһигэр баар — аата суох 2409 м үрдүктээх туочука. Кини Баатаҕай-Алыта сэлиэнньэтиттэн 125 км кэриҥэ сиргэ, Улахан Саккырыыр өрүс уонна кини Таара-Саала диэн салаатын хочолорун устун өрө таҕыстахха баар[2].

Геология

Сис хайаны үөскэтэр хайа боруодалара (нууч.) (сах.[3]:

  • алевролиттар;
  • песчаниктар;
  • сланецтар;
  • испиэскэ таастара;
  • кыһыл көмүс уонна хорҕолдьун рудатын баайдаах сирдэрэ көстөллөр.

Ирбэт тоҥ тарҕаныылаах.

Үөһээ Дьааҥы сис систематыгар киирэр систэр уонна хайалар

Флора

Байҕал таһымыттан 800—1200 миэтэрэ үрдүккэ диэри тиит мастаах сэдэх ойуурдар үүнэллэр. Онтон үөһээ ыарҕа сиһик уонна болбукта үүнэллэр. Өссө үөһээ таҕыстахха хайа туундарата баар[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ Верхоянский хребет — Россия — Планета Земля (рус.) (7 Балаҕан ыйын 2013). Сигэнии күнэ: 12 Тохсунньу 2026.
  2. ↑ Верхоя́нский хребе́т // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ↑ 1 2 Горкин А. П. Энциклопедия «География» (с иллюстрациями). — Росмэн, 2008. — Т. 1. — 1920 с. — ISBN 5-353-02443-5

Литэрэтиирэ

  • Верхоянский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Обручев С. В. Объём и содержание понятий «Хребет Черского» и «Верхоянский хребет»] // Известия Государственного географического общества. — 1937. — Т. 69. — Вып. 4. — С. 512—536.
  • Нижняя Лена. Верхоянский хребет (физическая карта, масштаб 1:2 500 000) // Национальный атлас России. — М.: Роскартография, 2004. — Т. 1. — С. 258—259. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85120-217-3
  • Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.

Категориялар