Буян Бадыргы Моҥгуш

Моҥгуш Буян Бадыргы — Тываҕа судаарыстыбаннаһы тэрийбит киһи.

Буян Бадыргы 1892 с Барун Хемчик оройуонугар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Кини саҥа төрөөтүн кытта, буддист ламалар ыйыыларынан, "манна үөһэттэн айдарыылаах ураты оҕо төрөөбүт «диэн буолбут. Билиҥҥи Тыва сирин-уотун 3 гыммыттан биирин ылар Даа кожуун баһылыга Хайдып нойон кэлэн оҕону илдьэ барбыт. Ол кэннэ уолу бэйэтин оҕотун курдук олус маанылаан, көрөн-харайан улаатыннарбыт. Хайдып нойон Тыва сиригэр көһөн киирбит нуучча бааһынайдарын сири былдьыылларын утары киирсэрин иһин, нуучча былаастара кинини сүһүрдэн өлөрбүттэрэ. Инньэ гынан, 1908 с 16 саастаах Буян Бадыргы иитиэх аҕатын солбуйан, нойон аатын ылбыта. Ол кэмҥэ кини төрөөбүт тывалыы тылын таһынан нуучча, монгуол, кытай, тибиэт тылынан холкутук кэпсэтэрэ, ааҕара-суруйара, киэҥ билиитинэн, сытыы өйүнэн оччотооҕу кэм дьонун сөхтөрөрө.

Кини 1912 c Николай Иккис ыраахтааҕыга Тываны ыаллыы сытар Кытай орооһуутуттан көмүскүүрүгэр көрдөһөн сурук суруйбута биллэр. Ол кэнниттэн, саҕаламмыт былаҕайдаах кэмнэргэ Буян Бадыргы нуучча кыһыллара уонна үрүҥнэрэ, кытайдар, монголлар, дьоппуоннар олохтоох нэһилиэнньэ олоҕор орооһоллоруттан быыс-хайаҕас булан олус элбэх дипломаттыы үлэни ыытан , 1924 с тутулуга суох буолууну биллэрэр Тыва норуотун сийиэһин тэрийэн ыыппыта , Төрүт сокуон барылын оҥорбута. Ол түмүгэр ССРС уонна Монголия 1924 с Тываны тутулуга суох судаарыстыба быһыытынан билиммиттэрэ. Тыва төһө да олус аҕыйах нэһилиэнньэлээҕин, сайдыыта суоҕун иһин, бэйэтэ туспа дьаралыктаах, өрөгөй ырыалаах, валюталаах, судаарыстыбаҕа кубулуйбута. Буян Бадыргы миниистирдэр сэбиэттэрин салайбыта. Төрүт Сокуоннары оҥорсубута, комсомолу тэрийбитэ, бэйэтэ эрэммит дьонуттан суорума суолламмыта.

Буян Бадыргыны 1932 с кини бэйэтэ „үөрэнэн төрөөбүт норуоттарын сайыннардыннар“ диэн Москубаҕа ыытан үөрэттэрбит эдэр дьоно, улахан дуоһунаска тиксэн баран, саагыбар тэрийэн, сымыйанан сууттаан баран „контрреволюцияҕа“ буруйдаан ытан өлөрбүттэрэ. Кини ханна көмүллүбүтэ биллибэт, киниттэн оҕо хаалбатах» — диэн суруллубут.

Тываҕа сулаарыстыбаннаһы тэрийбит улуу киһилэригэр пааматынньык туруорар туһунан быһаарыы ылыммыттара уонтан тахса сыл буолбут да, туох да үйэтитэр үлэ ыытыллыбакка турар эбит. Мин санаабар, бу маннык бэйэтин норуотугар улуу дьыаланы оҥорбут баар-суох киһилэрин Тывалар кэлин даҕаны өрө туппатахтара хайдах да өйдөммөт. Эмиэ биһиги дьоммут курдук дьылҕаланнаҕа. Кэмигэр туруорсан аатын реабилитациялаппатахтар. Тывалар устуоруйаҕа норуот өстөөҕүнэн хаалбыт буолан улуу киһилэрин аатын туруорсубаттар, ситэ үйэтиппэттэр диэн санаа үөскүүр

Биһиги ытык дьоммут үтүө ааттарын үйэтитэр туһугар бэйэбит үөрэхтээх, учуонай дьоммут туруорсаннар барыларын ааттара ырааһыран норуоттарыгар төннүбүтэ. Билигин биһиги дьоммут сырдык ааттара чөлүгэр түһэриллэн, билигин саха тыллаах барыта ытыктыыр, сүгүрүйэр дьонноро буоллулар. Устуоруйа кырдьыга чөлүгэр түһэриллэн, Саха сиригэр кинилэр ааттарын үйэтитэр түмэллэр, пааматынньыктар, уулуссалар о.д.а өйдөбүнньүктэр элбэхтэр. Автономия олохтоммут үбүлүөйдээх сылыгар бэлэмнэнии, үйэтитии үлэтэ ыытылла турара билиҥҥи кэнчээри ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитии үлэтигэр үтүө суолталаныа диэн эрэнэбит.