Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Батуев Жигжит Абидуевич

Батуев Жигжит Абидуевич (бүр. Батуев Абидын Жэгжэд[1], 1915 сыл атырдьах ыйын 12 күнэ, Шана[d], Бурятская Автономная Советская Социалистическая Республика[d] — 1996 сыл от ыйын 3 күнэ, Улан-Удэ) — композитор, РСФСР уонна Бүрээт АССР норуодунай артыыһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

Олоҕун олуктара

Жигжит Батуев 1915 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр Бурятия Хоро аймакка Шана улууска (билигин Кижигин оройуона) төрөөбүтэ. Начаалынай оскуола кэнниттэн Хоро колхоз ыччатын оскуолатыгар киирбитэ. Онно кини норуот музыкальнай инструменнарыгар: хуурга, лимбаҕа, домраҕа уонна балалайкаҕа оонньуурга үөрэммитэ.

1937 сыллаахха Улан-Удэ музыка училищетын бүтэрбитэ.

1939 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын Б. Д. Гибалин композиция клааһын бүтэрбитэ.

1939—1940 сылларга саҥа айар коллективтары тэрийиигэ уонна Бүрээт-Монгольскай бастакы декадатыгар бэлэмнэниигэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Декадаҕа Ж. Батуев айымньыларыттан бүрээт норуотун инструменнарын оркестрыгар анаан «Саяны» пьесата, коллективнай сюита үһүс чааһа, ону таһынан элбэх ырыалара иһиллибиттэрэ.

1940 сыл ыам ыйыгар Бүрээт АССР Композитордарын сойууһун чилиэнэ буолбута. Оттон 1950—1958 сылларга Бурятскай АССР композитордарын сойууһун сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

1936—1937 сыллардаахха Свердловскайдааҕы консерваторияҕа Борис Гибалин композиция кылааһыгар үөрэммитэ. Ону кааста, дьиэ кэргэнигэр ыарахан балаһыанньа үөскээбитэ уонна сэрии саҕаламмыта ити былааннарын тохтоппуттара.

1939 — 1945 сыллардаахха Бүрээт ырыа уонна үҥкүү ансамблыгар дирижер уонна салайааччы.

1945 — 1947 сыллардаахха Бүрээт опера уонна балет театрын дирижера. 1947 — 1959 сыллардаахха Улан-Удэ куракка муусука оскуолатын дириэктэрэ. 1959 — 1962 сыллардаахха Бурят филармониятын художественнай салайааччы. 1976—1980 сылларга — Бүрээт араадьыйа норуодунай инструменнарын оркестрын уус-уран салайааччыта.

1960—1968 сыллардаахха Бүрээт АССР композитордарын холбоһуктарын эппиэттээх сэкирэтээрэ.

Кижингинэйээҕи оҕо музыкальнай оскуолатын тэрийиигэ улахан кылаатын киллэрбитэ. 1942 сылтан КПСС чилиэнэ.

Кэргэнинээн Елизавета Тимофеевналыын биэс оҕону иитэн таһаарбыттара[2].

Айар үлэтэ

Балет уонна үҥкүү муусукатыгар ордук суолтаны биэрэрэ. Бүрээт норуотун «Гэсэр» героическай эпоһыгар олоҕуран «Сын земли» балеты айбыта.

Ону таһынан атын өрөспүүбүлүкэлэр муусука култуураларын чинчийбитэ: 1964 сыллаахха саха фольклоругар олоҕуран суруллубут «Чурумчуку» балет премьерата буолбута; 1970 сыллаахха композитор калмык «Джангар» эпоһын мотивтарынан балет айбыта; эбэҥки фольклорун интэриэһиргээн үөрэппитэ.

Кини араас жанрдарга 200-тэн тахса айымньы ааптара буолар.

Айымньылара

  • Намсараев, Галсанов, Жалсараев, Цыдынжапов тылларыгар ырыалар;
  • «Колхозная сюита» (1949);
  • «Симфонические эскизы» (1955);
  • «Сюита» (1969);
  • «Герои», поэма (1971);
  • «Вечный свет Победы», оратория (1985);
  • бурят норуот үнстүрүмүөннэр ансамбылыгар айымньылар;
  • «Во имя любви», балет (Б. С. Майзеллиин 1957);
  • «Золотая свеча», балет (1959);
  • «Цветы жизни», бурят фольклорыгар олоҕурбут балет (1963);
  • «Гэсэр», балет (1967);
  • «Память сердца», балет (1975);
  • «Вечный огонь», балет (1979);
  • «Дружба», оҕолого аналлаах балет (1965);
  • «Джангар», калмык матырыйаалыгар балет (1970);
  • «Чурумчуку», саха остуоруйаларга олохтоох балет (М. Жорницкая уонна Эллэй либреттота 1964);

Бу балеты балетмейстер К.Д. Карпинская (г. Москва), дирижер Г.М. Кривошапко уонна худуоһунньук В. Антонов туруордулар. Сүрүн партиялары толордулар А. Ефремов (Чурумчуку), М. Местников (Боллур). Балет суруйаары Ж. А. Батуев Саха сиригэр кэлэ сылдьар. «Чурумчуку» балет мэлдьи ситиһиилээхтих туруоруллар.

  • «Песни Якутии», симфония цикла (1969),
  • «Якутия», өрөгөй марш уонна оркестрдаах флейтаҕа концерт пьесата (1969—1970).

Наҕараадалара

  • Ленин уордьана (1991)[3];
  • «Бочуот знага» уордьан;
  • РСФСР норуодунай артыыһа (1985);
  • Бүрээт АССР норуодунай артыыһа (1957);
  • РСФСР ускуустубаларын үтүөлээх деятелэ (1959);
  • Саха АССР ускуустубаларын үтүөлээх деятелэ;
  • Бүрээт АССР судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (1973).

Аатын үйэтитии

  • Жигжит Батуев туһунан «Свой край воспеваю я» диэн документальнай киинэ (2015 с.);
  • Улан-Удэ куоракка Жигжит Батуев аатынан уулусса (Новая Комушка микрорайон);
  • Кижингинскайдааҕы ускуустуба оскуолатыгар композитор түмэлэ кини аатын сүгэр;
  • Улан-Удэҕэ композитор олорбут дьиэтигэр өйдөбүнньүк дуоска (Победа проспега, 10)[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ БЭЛИГТЭЙ ХҮГЖЭМШЭНЭЙ ГАЙХАМШАГТА ЗАМ (рус.). minkultrb.ru. Сигэнии күнэ: 29 Ахсынньы 2017. Архивировано 11 Муус устар 2018 года.
  2. ↑ Диляра Батудаева. Министр культуры посетил родину композитора Жигжита Батуева (рус.). minkultrb.ru (2015=-10-29). Сигэнии күнэ: 29 Ахсынньы 2017.
  3. ↑ О награждении тов. Батуева Ж.А. орденом Ленина. Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2022. Архивировано 24 Олунньу 2022 года.
  4. ↑ У мемориальной доски композитора Жигжита Батуева состоялся памятный митинг (рус.). minkultrb.ru (12 Атырдьах ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 29 Ахсынньы 2017.

Литэрэтиирэ

  • Куницын А. Жигжит Батуев // Композиторы Российской Федерации. М., 1984, Вып. 3;
  • Куницын А. Батуев Жигжит Абидуевич // Союз композиторов Республики Бурятия. К 60-летию со дня основания (1940—2000). Улан-Удэ, 2000
  • Якутия — 2005, Календарь памятных дат

Категориялар