Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)

Лазарь Андреевич Афанасьев — Тэрис (1952 сыл тохсунньу 12 күнэ, Бүлүү, Бүлүү улууһа, Саха АССР, Саха АССР — 2017 сыл ахсынньы 29 күнэ) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа филолога, саха тылын чинчийээччитэ, бөлүһүөк, публицист уонна уопсастыбаннай диэйэтэл. Тыл билимин хандьыдаата. Лексикографияҕа, терминологияҕа уонна фоносемантикаҕа идэтийбит исписэлиис. Саха төрүт итэҕэлин (тенгрианство салаатын быһыытынан) - Айыы үөрэҕин сөргүтэн систиэмэлээбит чинчийээчинэн биллэр.

Олоҕо

1952 сыл тохсунньу 12 күнүгэр Бүлүү улууһун Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ[1].

1969 сылтан үлэтин саҕалаабыт, 1974 сылга диэри Бүлүү улууһун араас тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ. 1974-1976 сс. Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр байыаннай сулууспаны барбыта. Аармыйа кэнниттэн 1976 сылтан 1984 сылга диэри болуотунньугунан, оскуолаҕа учууталынан үлэлээбитэ, ону таһынан «Октябрь суола» диэн оройуон хаһыатын эрэдээксийэтигэр тылбаасчыттаабыта[1].

Үлэлии сылдьан Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүтүөтүн (билиҥҥитэ М. К. Аммосов аатынан ХИФУ) саха филологиятыгар кэтэхтэн үөрэммитэ, ону 1983 сылга бүтэрбитэ[2].

1984 сылтан ССРС БА СС Саха сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна устуоруйа институтун (билигин — РБА СС Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института) кытта ситимнээх. Институкка кини лабараантан уонна билим алын үлэһититтэн (1989—1993) терминология хаапыдыратын билим үрдүкү үлэһитигэр (1993—1999) уонна аныгы тыл бэлиитикэтин чинчийэр киин үлэһитигэр тиийэ үүммүтэ[1].

1993 сылга профессор П. А. Слепцов билим салалтатынан «Фоносемантика основ образных слов якутского языка» тиэмэҕэ филология билимин хандьыдаатын истиэпэнигэр диссертациятын көмүскээбитэ[1]. Гуманитарнай чинчийиилэр институтугар 2014 сылга диэри үлэлээбитэ.

2017 сыл ахсынньы 29 күнүгэр өлбүтэ[2].

Үлэтэ

Үөрэтэр-иитэр дьарыга

Лазарь Афанасьев үөрэтэр-иитэр дьарыга сүрүннээн 1976 сылтан 1984 сылга диэри Бүлүү улууһун оскуолаларыгар учууталынан үлэлии сылдьыбыт кэмигэр түбэспит. Салгыы академияҕа көһөн баран, үрдүк үөрэх систиэмэтигэр штакка киирэр учуутал дуоһунаһын толорботоҕо эрээри, Саха сирин орто оскуолаларыгар национальнай култуураны үөрэтэр бырагыраамалары оҥорууга сүбэһитинэн үлэлээбитэ[1].

Уопсастыбаннай үлэтэ

1980-с сыллар бүтүүлэриттэн Лазарь Афанасьев Саха сирин уопсастыбаннай олоҕор кыттыыны ылбыта. 1989 сылга төрүт сиэри-туому үөрэтэр уонна харыстыыр чинчийээчилэри түмэр «Кут-сүр» уопсастыбаны тэрийсибит дьонтон биирдэстэрэ буолбута. 2000 сылга «Саха кэскилэ» уопсастыбаннай хамсааһын бэрэссэдээтэлэ буолбута. Ону таһынан «Саха литератора» уонна «Дууһа экологията» диэн эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэлэри тэрийиигэ кыттыбыта[2][1]. Саха норуотун төрүт итэҕэлин сөргүтүүнү көҕүлээччилэртэн биирдэстэрэ[3].

Билим үлэлэрэ

Академия филологиятын эйгэтигэр Лазарь Афанасьев билим чинчийиитин сүрүн хайысхатынан саха тылын фоносемантиката (дорҕоонунан ойуулааһыны үөрэтии) буолбута. Кини бу тиэмэҕэ саха тыл үөрэҕэр бастакынан ылсыбыт чинчийээчилэртэн биирдэстэрэ буолар. Ону таһынан кини саха терминологиятын уонна лексикографиятын эйгэтигэр үлэлээбитэ, 15 туомнаах академическай «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын» бэлэмнээһиҥҥэ кыттыбыта[1].

Үлэлэрэ

Лазарь Афанасьев нэһилиэстибэтин (Тэрис диэн аатынан) улахан чааһын бөлүһүөк, итэҕэл үөрэхтээҕин уонна этнограф быһыытынан үлэлэрэ ылаллар. Кини чинчийиитин түмүгэ — саха төрүт итэҕэл көрүүтүн, Айыы үөрэҕин (Үрүҥ Айыы Тойон үрдүк айыыга итэҕэли) теориятын сөргүтүү уонна систиэмэлээһин буолбута[1].

Ааптар бибилэтиэкэрэ уонунан кинигэлээх уонна брошюралардаах, сүрүннээн саха тылынан бэчээттэммит. Бөлүһүөк уонна итэҕэл үөрэхтээҕин сүрүн үлэлэригэр киирэллэр:

  • «Айыы үөрэҕэ» (1993);
  • «Олонхоҕо киһи анала» (2000);
  • «Айыы суола» (2002)[4];
  • «Символы веры религии Айыы» (2004);
  • «Итэҕэл тылдьыта» (2012)[5];
  • «Основы веры религии Айыы» (2012);
  • «Айыы үөрэҕин төрүтэ: ыйынньык» (2017);
  • «Философия Кулаковского» (2018, өлбүтүн кэннэ бэчээттэммит)[2].

Аатын үйэтитии

Саха Өрөспүүбүлүкэтин эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай уонна култуурунай холбоһуктара учуонай нэһилиэстибэтигэр уонна кини систиэмэлээбит Айыы үөрэҕин тарҕатыыга аналлаах тэрээһиннэри ыыталлар. Ааптар кинигэлэрэ өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэлэрин систиэмэтин өйөбүлүнэн хат бэчээттэнэллэр[2].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Якутский тенгривед Л. А. Афанасьев-Тэрис: учение Айыы (рус.). Международный Фонд Исследования Тенгри (1 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Дорога Айыы Л. А. Афанасьева — Тэриса (рус.). Ассоциация писателей Якутии (15 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ Утуман Таман о религиях Айыы, Аар Айыы и Тенгри (рус.). Aartyk.ru (10 Ахсынньы 2018). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ Дорога Айыы. 63 понятия: главная книга Учения Айыы (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ Итэҕэл тылдьыта (рус.). Национальная электронная библиотека (НЭБ) (1 Тохсунньу 2012). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.

Категориялар