Анаабыр улууһун кыраайы үөрэтии уонна этнография түмэлэ

1960-с сылларга Сааскылаах орто оскуолатын дириэктэрэ Местников Егор Васильевич оскуола түмэлин тэрийэн саҕалаабыта. 1978—1979 сс. Сутакова Прасковья Егоровна уонна Алексеева Лидия Егоровна көҕүлээһиннэринэн этнография малларын хомуйан барбыттара^[3].

Улуустааҕы кыраайы-этнографияны үөрэтэр түмэл быһыытынан 1999 сыл кулун тутар 18 күнүгэр, улууска Таба иитэр Арктикатааҕы улуустар Күннэрин чэрчитинэн, аһыллыбыта. Түмэл бастакы дириэктэринэн култуура туйгуна, Анаабыр улууһун бочуоттаах олохтооҕо Решетникова Мария Пантелеймоновна үлэлээбитэ. Түмэл Сааскылаах алын сүһүөх оскуолатын эргэ дьиэтин икки саалатыгар олохсуйбута^[4].

Түмэл төрүттэниитигэр уонна сайдыытыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрбиттэрэ: Андросов Николай Егорович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык олохтооҕо, Анаабыр улууһун бастакы баһылыга; Гольдерова Анна Александровна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна, Анаабыр улууһун ытык олохтооҕо^[3]. 

Түмэл көрдөрөр саалаларын оҥорууга, киэргэтиигэ Слепцов Александр Семёнович, Тимофеев Клим Афанасьевич, Семёнов Аркадий Николаевич, Попов Ксаверий Прокопьевич, АСФСӨ үөрэҕириитин туйгуна, уонна олохтоохтор көмөлөспүттэрэ. Кыраайы үөрэтии салаатын экспонаттарын барытын таксидермист, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университетын зоология түмэлин дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Макаров Анатолий Данилович оҥорбута^[3].

2004 сыллаахха саҥа уопсастыбанай култуура киинэ аһыллыбытыгар түмэл 3 этээскэ көһөрүллүбүтэ^[5].

Анаабыр улууһун баһылыгын быһаарыытынан, түмэлгэ «Чуораа» этнография киинин үс эбийиэгэ — ураһа, тордох, бабаарына сыһыарыллыбыттара. Бу эбийиэктэр базаларыгар сайыҥҥы этнография лааҕыра үлэлиир, оҕолор манна төрөөбүт тылларынан саҥараллар^[6].

Түмэл тэрийээччитинэн «Анаабыр национальнай (долган-эбэҥки) улууһа» муниципальнай тэриллии буолар^[1].

Түмэл дириэктэрэ — Ксенофонтова Любовь Васильевна^[2].

Түмэл хас да көрдөрөр салаалаах. Бастакы хоско Анаабыр улууһа тэриллибитин, нэһилиэнньэтин социальнай-экономическай балаһыанньатын туһунан матырыйааллар, ону кытта Социалистическай Үлэ Дьоруойа, табаһыт И. К. Спиридонов докумуоннара уонна хаартыскалара көрдөрүллэллэр^[6].

Иккис саалаҕа 1960-с сылларга саҕаламмыт алмаас хостооһунун устуоруйата, бастакы геологтар докумуоннара уонна хаартыскалара хомуллан тураллар. «Анаабыр алмаастара» ААУо уонна «Нижнеленскэй» ААУо туһунан экспозиция баар^[6].

Үһүс салаа — Анаабыр айылҕатын уонна этнографиятын хоһо. Улуус көс омуктарын — долган уонна эбэҥки төрүт дьарыктарын — табаны иитии туһунан сырдатар экспонаттар бааллар. Олорор дьиэлэрэ-уоттара — чуум (тордох, ураһа) көрдөрүллэр, көс ыалын төрүт дьарыга, иһитэ-хомуоһа, таҥаһа-саба, бултуур сэбэ-сэбиргэлэ, таба араас ыҥыырдара, онтон да атын көс олох мала-сала көстөр^[6].

Кырааайы үөрэтэр салааҕа кыыллар, көтөрдөр, улууска олохсуйар харамайдар чуучалалара бааллар. Палеонтология (нууч.) (сах. хомуллуутугар биир саастаах овцебык торбос чуучалата көрдөрүллэр^[6].

Түмэл сүрүн пуондата 3 079 ахсааннаах эспэнээттээх, ол иһигэр: балык, булт тэриллэрэ, таба көлүүр тэрилин маллара, айан тэрилэ, таҥас-сап, хаартыска-докумуон пуондата уо. д. а. Көтөрдөр уонна кыыллар чуучалалара, ол иһигэр сэдэх кыыллар — үрүҥ эһэ уонна морж. Көрдөрүү үс салаалаах: «Тыа хаһаайыстыбата», «Бырамыысыланнас», «Этнография»^[6].

Түмэл сүрүн көрдөрөр пуондатыгар Анаабыр улууһун аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын балыктыыр уонна бултуур тэриллэрэ, таба уучаҕын маллара, айан тэрилэ, төрүт таҥас-сап, олох-дьаһах тэриллэрэ, кыраайы үөрэтии, нумизматика, уус-уран ойуулуур ускуустуба (живопись) эспэнээттэрэ хомуллубуттар^[5].

XIX үйэ саҕаланыытын ат көлүүрүн мала — чаппараах көрдөрүллэр. Түмэл биир ураты мала — кэтэр куйах, XVII үйэтээҕи хаһаахтар сэбиргэллэрэ. Бу тэрили 1965 сыл сайыныгар Сааскылаах орто оскуолатын кыраайы үөрэтэр эспэдииссийэтэ Халанча сиригэр булбута^[6].

Билим көрдөрөр пуондатыгар зоология, геология уонна палеонтология булумньулара киирэллэр^[7].

Түмэл араас экскурсиялары, быыстапкалары, түмэл дьарыктарын, лиэксийэлэри, култуура маасссабай тэрээһиннэрин ыытар, үөрэх бырагыраамаларын оҥорор (эбэҥки тылын уонна култууратын үөрэтии)^[8].