Алданнааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл
РФ Култуура министиэристибэтэ
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ
Алданнааҕы историческэй уонна кыраайы үөрэтэр түмэл (нууч. Алданский краеведческий музей) — Алдан куорат кыраайы үөрэтэр түмэлэ, 1933 сыллаахха тэриллибитэ. Алдан куорат историятыгар, региоҥҥа көмүс хостооһунун сайдыытыгар, сэбиэскэй кэм политическэй репрессияларын остуоруйаларыгар ананар[1][2].
Остуоруйата
Түмэл 1933 сыллаахха оройуоннааҕы сэбиэт исполкомун дьаһалынан тэриллибитэ. Аан бастакыттан тэрилтэ көмүс хостуур бириискэлэри тэрийии, арыйыы историяларыгар олоҕуран, региоҥҥа сир аннынааҕы баайы хостооһуҥҥа үлэлэспит, үлэлэһэр Алдан оройуонун олохтоохторун дьылҕаларын сырдатар.
1989 сыллаахха түмэл бастайааннай үлэлиир дьиэлэнэр — НКВД урукку кулуубун дьиэтэ. Улахан иэннээх сиргэ көһөн экспозиция саалата кэҥээн, кэллиэксийэни саҥардарга, элбэтэргэ кыах бэриллибитэ. 1990 сыллар саҕана, научнай үлэһит, историческэй наука дуоктара В. П. Карпов, Гулаг историятын уонна политическэй репрессия тиэмэтигэр араас үөрэтэр матырыйааллары хомуйан саҕалаабыта.
1999 сыллаахха баһаар түмүгэр түмэл экспонаттара барыта уокка былдьаммыттара, улахан хоромньу тахсыбыта. Бу кэмтэн, 2000 сыллартан саҕалаан түмэли чөлүгэр түһэриигэ, пуонда кэллиэксиэйэтин хаҥатыыга үлэ ыытыллан саҕалаабыта.
Көрдөрүүгэ турар матырыйааллар
Түмэл бастайааннай экспозицията Алдан куорат историятыгар уонна көмүс хостооһунун сайдыытыгар ананар. Ураты болҕомто репрессияҕа түбэспит учуонайдар, инженердар, политическэй диэйэтэллэр докумуоннарыгар уонна экспонаттарыгар ууруллар. Кинилэр истэригэр, холобур, А. П. Серебровскай, М. К. Аммосов, А. А. Семёнов уонна да атыттар.
Түмэл быстах кэмнээх быыстапкалары тэрийэр, ол иһигэр «Чурапчы көһөрүүтэ» (1998) уонна «Алдан: репрессия сыллара» (2004).
Кэллиэксийэ
Түмэл пуондатын кэллиэксийэтигэр көмүс хостооһунугар араас сылларга үлэлээбит бириискэлэр олохторун-дьаһахтарын кытта сибээстээх матырыйааллар, политическэй репрессиялар докумуоннара хараллан сыталлар. 1999 сыллаахха баһаар тахсан элбэх экспонат, докумуон умайбыта, ол эрэн 2000 сыллаахтан улахан чөлүгэр түһэрии үлэтэ ыытыллар, кэллиэксийэ күн бүгүн хаҥыы турар.
Үлэ
Түмэл Алдан оройуонун историятын сырдатар, үөрэтэр, региоҥҥа көмүс хостооһунун сайдыытын кэпсиир. Сүрүн экспозициялары таһынан, тэрилтэ быстах быыстапкалары, семинардары, улуус нэһилиэктэрин историческэй нэһилиэстибэлэрин мунньан хаалларар сыаллаах сырдатар-биллэрэр үлэни ыытар. Улахан болҕомто Гулаг историятын кытта сибээстээх докумуоннары хомуйууга ууруллар. Бу көҕүлээһини В. П. Карпов тэрийбитэ.
Салалта
- Гусакова Оксана Михайловна — дириэктэр