Александр Самсонов - Айыы Уола
Александр Иннокентьевич Самсонов — Айыы Уола (1978 сыл тохсунньу 7 күнэ, Улахан-Аан, Саха АССР — 1998 сыл алтынньы 12 күнэ, Дьокуускай) — Арассыыйа ырыаһыта, ырыа айааччы, 30 тахса ырыалаах икки альбом ааптара.
Саха сиригэр 1990-с сыллар бүтүүлэригэр киэҥник биллибитэ. Айар үлэтин үгэнигэр сылдьан, сүүрбэ эрэ сааһыгар, ыарахан ыарыы түмүгэр олохтон туораабыта.
Олоҕун олуктара
Оҕо сааһа
1978 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһа) Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин Улахан Аан сэлиэнньэтигэр Марфа уонна Иннокентий Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон төрөөбүт.
Муусукаҕа дьоҕурдааҕа оҕо эрдэҕиттэн биллибит. Ийэтэ кэпсээбитинэн, икки сааһыгар «Лётчик над тайгою» диэн ырыаны араадьыйанан истээт, тута пианиноҕа дьүрүлүн таһаарбыт. Оҕо саадыгар сылдьан ырыаҕа уһуйуллубут уонна бастакытын сыанаҕа ыллаабыт.
Улахан Аан орто оскуолатыгар үөрэммит.
4-с кылааска үөрэнэ сылдьан оройуоннааҕы ырыа фестивалыгар «Манчаары» диэн ырыанан бастакы миэстэни ылбыт. Бу кэннэ үгүс кэнсиэрдэргэ, күрэхтэргэ кыттар буолбут. Байааҥҥа, гитараҕа уонна пианиноҕа оонньуу үөрэммит.
7-с кылааска «Дьүкээбил» диэн муусука бөлөҕүн тэрийэн, «Хаар» диэн бастакы ырыатын суруйбут.
Муусукаттан ураты, каратенан уонна чэпчэки атлетиканан үлүһүйэн дьарыктаммыт[1].
Ыарахан ыарыы
Бастакытын 1995 сыллаахха күһүн, 11-с кылааска үөрэнэ киирэн баран, ыалдьыбыт. Бүөрүгэр тарҕаммыт капилляротоксикоз[2] диэн диагноз туруорбуттар.
1995 сыл алтынньы ыйыттан 1996 сыл ыам ыйыгар дылы балыыһаҕа сыппыт. Ийэтэ ахтарынан, ырыаларын үксүн бу кэмҥэ суруйбут.
«Быраастар ыллыырын, биллэн турар, көҥүллээбэттэр этэ. Кэнсиэргэ киирээри туран, күүстээх „обезболивающай“ укуол ылара. Мин, укуоллууру сатаабат киһи, кыһалҕаттан үөрэммитим. Уонча-сүүрбэччэ мүнүүтэнэн ыарыыта аматыйбытын кэннэ, сценаҕа ыллыы тахсара. „Адьас үчүгэй буоллум“, — диирэ. Дьон кини ыалдьарын билбэт этэ. Сценаҕа аҥардас ыллаабат этэ, хайаан да үҥкүүлүүрэ. Ыллыы-ыллыы үҥкүүлүүр муоданы кини киллэрбитэ. Ол иннинэ бары туран эрэн ыллыыллара … Хас концерт кэнниттэн олус сылайара, ыарыыта көбөн кэлэрэ. Нэһиилэ оронун булаатын кытта, укуол туруоруута, эмп иһиитэ саҕаланара. Атаҕа, бүтүннүү хаан буолан, аһыйара. „Бу айылаах буола-буола, тоҕо ыллыыгын?!“ — диир буоллаҕым дии. Ону: „Ороҥҥо сытан буолбакка, сценаҕа ыллыы туран оҕуннахпына, саамай дьоллоох киһи буолуом“, — диирэ»[1].
— Ийэтин кэпсээниттэн
Айар үлэтэ
1996 сыллаахха бастакытын улахан сыанаҕа тахсыбыт — куорат ыһыаҕар ыллаабыт.
Ол сыл сайыныгар «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо успуорт ооньууларын аһыллыытыгар «А’Студио» ыҥырыылаах бөлөх кэнсиэрин иннинэ ыллаабыт.
Бастакы «Эһиэхэ аныыбын» диэн магнитнай кассетаҕа тахсыбыт хомуурунньугун Норуот айымньытын дьиэтигэр 1997 сыл сайыныгар уһултарбыт. Үбүлээһиҥҥэ «Подросток» ыччат куораттааҕы тэрилтэтэ (ол саҕанааҕы дириэктэр — Александр Подголов) көмөлөспүт. Бу кэмҥэ «Айыы Уола» диэн айар аат ылыммыт.
1000 тиражтаах альбом сүрэхтэниитэ Покровскай куоракка «Саргы түһүлгэтэ» диэн култуура киинигэр ааспыт. Манна Хаҥалас улууһун тэрилтэлэрэ иккис альбомун таһаарарыгар диэн көмө харчы биэрбиттэр. Айыы Уолун «Санаабын этиэм» диэн иккис хомуурунньуга «Солли Тутти» устуудьуйаҕа уһуллубут уонна 1998 сыллаахха 5000 эксэмпилээрдээх тахсыбыт. Тираж нэдиэлэ иһигэр тарҕаммыт, онон хомуурунньугу иккистээн таһаартарбыттар[1].
Ырыалара
|
|
|
Клиптэрэ
- «Бэлэхтээ» — 1996;
- «Уруһуйдуубун» — 1997.
Олоҕун тиһэх күннэрэ
1998 сыл сайыныгар Саха судаарыстыбаннай университет саха тылын уонна култууратын факультетын «Культурология» салаатыгар туттарсан, уопсай куонкурус түмүгэр киирбит.
Ол сыл күһүөрү ыарыыта бэргээн, сатаан үөрэҕэр тахсыбатах.
«Биирдэ даҕаны „ыалдьабын“ диэбэтэҕэ, ынчыктаабатаҕа. Барытын саҥата суох тулуйара. „Тугуҥ ыалдьарый?“ — диэн ыйыттахха, „Суох, тугум да ыалдьыбат“, — диирэ. Өлүөн аҕай иннинэ, мин иһит хомуйа сырыттахпына, бэйэтэ туран кэллэ. Олус соһуйдум. „Чэпчээтим аҕай. Аһыыбыт дуо?“ — диэтэ. Иккиэн чэйдээтибит. Онтон саалаҕа баран олордо уонна эмискэ „скорайы ыҥыр“ диэтэ. Ыксат да ыксат буолла. „Хаһан кэлэллэрий? Туох эрэ буолан эрэбин, балыыһаҕа барыахпын наада“, — диир. „Скорай“ бырааһа: „Маннык туруктаах оҕону тоҕо дьиэҕэ сытыараҕыт?“ — диэн мөхтө. Ону: „Балыыһаҕа аккаастаабыттара буолбат дуо“, — диэтим. „Скорайынан“ барар кыаҕа суох, „реанимацияны“ ыҥырыахха наада диэтилэр. Хаамтарбакка эрэ, наһыылканан таһаара сатаатылар да, ааммыт кыараҕаһа бэрт буолан, баппата. Ол иһин икки эр киһи көтөҕөн таһаарбыттара.
Балыыһаҕа тиийбиппитигэр, быраастар ыксаатылар, сүүрүү-көтүү бөҕө буоллулар. Оҕобуттан „Хайдаххыный?“ диэн ыйытабын, ол тухары „үчүгэйбин“ диир. „Хаанын баттааһына намтаан эрэр“, — дииллэр, ону мин билбэппин: „Истэҕин дуо, Шурик, намтаан эрэр дииллэр, маарыын үрдүк этэ буолбат дуо, үчүгэй буолан эрэҕин“, — диибин. Түргэн үлүгэрдик хамсанан реанимацияҕа илтилэр. Көрүдүөргэ туран кэтэһэбин, ким да кэлбэт. Аллараа түһэн: „Самсонов туругун хаһан билэбиний?“ — диэн ыйыттым. „Сарсыарда кэлээр, таҥаһын илдьэ бар“, — диэтилэр. Дьиэбэр киирээт да, балыыһаҕа эрийдим: „Сарсыардааҥҥа диэри тулуйдаҕына медкииҥҥэ илдьиэхпит“, — диэт, туруупканы ууран кэбистилэр. Онтон кийиитим остуол тарда сырыттаҕына, сүрэҕим эмискэ ыалдьыбыта. „Ыйытабыт дуо?“ — диэтим. Онтон кыайан ыйыппатым, ол иһин кийииппинэн эрийтэрбитим. Тута эттилэр быһыылаах, саҥата суох барбыта. Мин сэрэйдим…»[1]
— Ийэтин кэпсээниттэн
Александр Самсонов — Айыы Уола 1998 сыл алтынньы 12 күнүгэр олохтон туораабыта.
Сүүрбэ саас диэн кылгас даҕаны. Ол да буоллар элбэҕи оҥордум, ситистим. Альбомнарбын таһаардым, кинигэ, календарь бэчээттэттим, видеоклип уһуллум. Баҕа санаабын толорон, үөрэххэ киирдим.
Мин хоһооннорум, мин ырыаларым — мин оҕолорум буолуохтара, мин ааппын ааттатыахтара[1].
— Айыы Уола өлүөн иннинэ эппит тыллара
Аатын үйэтитии
- Өлбүтүн кэннэ икки альбомугар киирбит ырыалара CD-га тахсыбыттара.
- Саха эстрадатын биллиилээх ырыаһыттара Айыы Уолун ырыаларын ыллаан, кавер-хомуурунньук таһаарбыттар. Бырайыакка Прокопий Федоров, Ульяна Сергучева-Күннэй, Антон Иванов уо. д. а. ырыаһыттар кыттыбыттар[3];
- Хаҥалас улууһугар сыл аайы Айыы Уолун аатынан оҕолорго уонна ыччакка аналлаах ырыа күрэҕэ буолар[4];
- 2014 с. «Айыы Уола» диэн ааттаах Айыы Уолун кылгас, чаҕылхай олоҕор, айымньыларыгар олоҕуран, Мария Находкина сценарийынан режиссер Эдуард Новиков уус-уран киинэтэ тахсыбыт. Киинэни A.R.T. Doydu компания устан таһаарбыт. Киинэ Айыы Уолун ийэтин М. И. Самсонова алгыһынан, сүбэтинэн-аматынан оҥоһуллан, көрөөччүүлэр биһирэмнэрин ылбыт. Бу уус-уран киинэҕэ Айыы Уолун оруолун Олоҥхо тыйаатырын артыыһа Гаврил Менкяров толорбут[5][6];
- 2019 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр Улахан Ааҥҥа Айыы Уолугар мэҥэ таас — өйдөбүнньүк туруорбуттар[7];
- 2021 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр Улахан Ааҥҥа Айыы Уолун түмэлэ арыллыбыт[8];
- 2024 сыллаахха ырыаһыт уонна хампаһыытар Николай Андросов Айыы Уолун «Барыам этэ» диэн хаһан да ылламматах ырыатын киэҥэ эйгэҕэ билиһиннэрбит[9];
- 2025 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Дьокуускайга Студгородок оройуонугар Александр Самсонов — Айыы Уола аатынан мэҥэ таастаах искибиэр аһыллыбыт[10].
Быһаарыылар
Литература
- Бу орто дойдуга ыллаары кэлбитим / М. И. Самсонова, М. А. Попова.. — Дьокуускай: Көмүөл, 2013. — 160 с.(сах.)
- Платонов И. Он был и пел в этом срединном мире: [о творчестве А. Самсонова — Айыы Уола] // Эхо столицы. — 20 марта 1999. — С. 8.
- Колодезникова Р. Айыы Уола биһиги сүрэхпитигэр // Эдэр саас. — 10.04.2013. — С. 9, 10.(сах.)
- Аммосова Л. «Бу орто дойдуга ыллаары кэлбитим…» // Хаҥалас. — 22.10.2013. — С. 3, 4.(сах.)