Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бэдьээлэ

Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай — Бэдьээлэ (1901 сыл кулун тутар 31 күнэ, Көбөкөн нэһилиэгэ — 1979 сыл олунньу 4 күнэ) — саха сэбиэскэй норуот ырыаһыта уонна олоҥхоһута. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1939).

Олоҕун олуктара

1901 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгэр кыанар ыалга төрөөбүтэ. Аймахтарын дьиҥнээх араспаанньата Пестерев диэн буолара сабаҕаланар.

Аҕата эрдэ өлөн, ийэтинээн Бүөтүр Потапов — Хараарбах диэн ыраах аймахтарыгар иитиллибиттэрэ. Хараарбах уос номоҕун үрдүктүк тутара, куруук тойуксуттары, остуоруйаһыттары, олоҥхоһуттары мунньара. Ол кэмҥэ бастакы «Баай-тойон» олоҥхотун долоҕойго хатаабыта.

1931 сылтан холкуоска үлэлээбитэ. Завхоз, кассир, биригэдьиир дуоһунастарыгар сылдьыбыта.

1944 сылтан ССКБ чилиэнэ буолбута.

1946—1948 сс. холкуос бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Кэлиҥҥи сылларга сопхуоска оробуочайынан сылдьыбыта.

1979 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр өлбүтэ[1][2][3].

Айар үлэтэ

Көбөкөн нэһилиэгэ өҥ буордаах, бурдук үчүгэйдик үүнэр сирдэрдээх буолан, кураан сылларга өрүс уҥуортан дьон элбэхтик кэлэн барара. Олор истэригэр уос номоҕун билэр уус тыллаахтар эмиэ бааллара. Холобура, уонча саастааҕар А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй кэлэн хас да хонон ааспыта бэлиэтэнэр. Онон кыра эрдэҕиттэн олоҥхону истэ улааппыта.

Уон алта сааһыттан олоҥхолуур буолбута.

Кини атын олоҥхоһуттар олоҥхолорун тылларын-өстөрүн уларыппакка этэринэн, ону таһынан улахан далааһыннаах импровизатор-олоҥхоһут буоларынан биллибитэ[3].

Айар үлэтэ бэчээккэ 1938 сылтан тахсан барбыта. Ол сыл эппит «Тараҕана сайылык» айымньыта кэлин оскуола хрестоматиятыгар киирбитэ. 1939 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын сойууһун (нууч.) (сах. чилиэнинэн ылыллыбыта.

Олоҥхоһут импровизация ырыалара «Ходуһа уһуктуута» (1964) уонна «Олоххо айхал» (1971) диэн хомуурунньуктарга бэчээттэнэн тахсыбыттара.

«Күн Дьөһүөлдьүт» уонна «Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр» олоҥхолоро магнитофоҥҥа сурулланнар, «Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа пуондатыгар харалла сыталлар[2][3].

Айымньылара

  • Ходуһа уһуктуута. — Якутскай : Кинигэ изд-вата, 1964. — 42 с.
  • Олоххо айхал. — Дь., 1971.
  • Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр : [олоҥхо / А. Андреева уруһуйдара]. — Якутскай : Кинигэ изд-вата, 1981. — 200 с.
  • Дьырыбына Дьырылыатта уонна Тойон Дьөллүүт. — Якутскай : Бичик, 2000[4].

Наҕараадалара

  • Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
  • Холкуос уонна сопхуос тутуутун бэтэрээнэ[3].

Аатын үйэтитии

  • Намҥа Олоҥхо дьиэтигэр олоҥхоһут Прокопий Ядрихинскай — Бэдьээлэ аата иҥэриллибитэ[5];
  • 2021 сыл сэтинньитигэр Нам улууһугар Олоҥхо күннэрин чэрчитинэн олоҥхоһут 120 сааһыгар аналлаах «Нам улууһун олоҥхото уонна олоҥхоһуттара: уруккута уонна билиҥҥитэ» төгүрүк остуол ыытыллыбыта[6].

Быһаарыылар

  1. ↑ Олонхосуты. kustuk-olonkho.ru. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 Ядрихинский Прокопий Прокопьевич – Бэдьээлэ (рус.). Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Ядрихинский Прокопий Прокопьевич (рус.). Театр Олонхо. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  4. ↑ Произведения — Намская библиотека(биллибэт). namlib.ru. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  5. ↑ МБУ ЦДРИНТ Дом Олонхо им. П. П. Ядрихинского-Бэдьээлэ МО Ленский наслег Намского улуса РС (Я) - Культурный отдых | Якутск (рус.). mbu-tsdrint-dom-olonkho-im-p-p.orgs.biz. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  6. ↑ Нам улууһун олоҥхото уонна олоҥхоһуттара: уруккута уонна билиҥҥитэ (рус.). Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.

Литература

  • Протодьяконов В., Алексеев Н., Писатели Якутии. — Якутск, 1972.
  • Шерхунаев Р. А. Певцов благородное племя. — Иркутск, 1977.
  • Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск, 1982.
  • Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.

Категориялар