Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Щелкунчик (балет)

«Щелкунчик» — соч. 71, П. И. Чайковскай икки акталаах балета Мариус Петипа либреттотугар Э. Т. А. Гофман «Щелкунчик и король мышей» остуоруйатыгар олоҕурар, балетмейстер-постановщик Лев Иванов.

undefined
undefined

Айыы устуоруйата

Либретто 1844 сыллаахха Александр Дюма-аҕа оҥорбут остуоруйатыгар олоҕурбута[2] (тыйаатыр энциклопедиятыгар уларытыы ааптарын балыс Дюма диэн сыыһа ааттаабыттар[3]) уонна ол сылга «История Щелкунчика» диэн ааттаах бэчээттэммитэ[4]. Остуоруйа сүрүн ис хоһооно хаалбытын үрдүнэн, Дюма тылбааһа ​​оригиналтан ураты саҥа барыла этэ. Гофман остуоруйатын сюжета сорох өттүнэн уларыйбытынан, либретто сюжетнай барыла өссө сымнаҕас, остуоруйа-символическай көрүҥүнэн көстөр[5].

Лев Иванов туруорбут балетын премьерата 1892 сыллаахха ахсынньы 6 (18) күнүгэр Санкт-Петербург Мариинскай тыйаатырыгар Чайковскай «Иоланта» оператын кытта биир киэһэ буолбута. Премьераны Риккардо Дриго ыыппыта, декорацияны Михаил Бочаров уонна К. Иванов оҥорбуттара, көстүүмнэри Императорскай тыйаатырдар режиссердара Иван Всеволожскай уонна Евгений Пономарёв эскизтэринэн оҥорбуттара. Сүрүн оруоллары оонньообуттара: Щелкунчик — Сергей Легат, Драже фея — Антониетта Дель-Эра, Коклюш принц — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин, сиэн Марианна — Лидия Рубцова. Клара уонна Фриц оруолларын оҕолор, Санкт-Петербурдааҕы театральнай училище кыра кылаас үөрэнээччилэрэ Станислава Белинская уонна Василий Стуколкин (иккиэн училищены сэттэ сыл буолан баран, 1899 сыллаахха бүтэрбиттэрэ) толорбуттара[6].

Чинчийээччилэр балет сюжетын уонна онно туттуллубут ойуулары дьиэ кэргэн олоҕун түгэннэрин уонна Чайковскай чугас аймахтарын — Давыдовтар — майгыларын кытта ситимнии сатаабыттара. Бастатан туран, композитор эдьиийэ Александра уонна кини оҕолоро — Владимир уонна Татьяна. Балет кириитигэ Павел Ященков этэринэн, Давыдовтар дьиэ кэргэттэрэ Каменка "композитор өйүгэр-санаатыгар Конфитуренбург диэн оҕо утопическай минньигэс саарыстыбатыгар кубулуйбут, онно дьиэ хаһаайката, композитор эдьиийэ Александра Ильинична, үтүө королева, кини кыыһа Татьяна, киниттэн биэс сыл иннинэ өлбүтэ, Клара буолбута, уонна кини «эмэгэтэ»…Боб «тапталлаах принц». «„Щелкунчик“ Конфитуренбург саарыстыбата… ханнык эрэ наркотик көрүүтүгэр майгынныыр», кини көрүүтүнэн, Давыдовтар дьиэ кэргэттэрин кытта сибээстээх морфиҥҥа тардыһыы, "Щелкунчик принц, Дезире курдук (тылбааһа ​​"баҕалаах" диэн суолталаах) урукку «Утуйар кэрэ», ол эрэ кини — тапталлаах уонна баҕалаах племянник"[7].

«Щелкунчик» П. И. Чайковскай кэнники айымньыларыттан ураты миэстэни ылар: балет жанрын үгэһиттэн туспа турар, музыкальнай уобарастары саҥалыы туһанар. Балетка аан бастаан челеста диэн композитор көрдөһүүтүнэн Парижтан аҕалыллыбыт музыкальнай инструмены тутталлар. Щелкунчик музыкатын «балетка аһара боччумнаах уонна аймалҕаннаах» диэн ааттыыллар[8].

Персонажтар

Араас таһаарыыларга сүрүн дьоруой аатыгар сөп түбэспэттэр бааллар: Клара уонна Мари. Гофман оригинальнай кинигэтигэр сүрүн дьоруой Мари диэн ааттаах, оттон Клара кини саамай сөбүлүүр куукулата. Арассыыйаҕа Аан дойду бастакы сэриитэ (1914 с.) саҕаланан, патриотическай санаа улаатан, балет сюжета нууччатыйан, сүрүн дьоруойа Маша диэн ааттанар буолбута. Ону кытта, Фриц аата уларыйбатах, тоҕо диэтэххэ кини куһаҕан персонаж. Бу үгэс билигин да баара кэрэхсэбиллээх.

  • Штальбаум
  • Кини ойоҕо
Оҕолоро:
  • Мари (Маша, сороҕор — Клара), принцесса
  • Фриц (Миша)
  • Марианна, племянница
  • Няня
  • Дроссельмейер
  • Щелкунчик, принц
  • Фея Драже
  • Принц Коклюш
  • Куукула
  • Паяц (шут)
  • Кутуйахтар ыраахтааҕылара
  • Кордебалет: ыалдьыттар, аймахтар, слуги, маскалар, пажтар, сибэккилэр, оонньуурдар, саллааттар уо. д. а.

Либретто

Прологтаах икки оонньуулаах балет

Ороһуоспа түүнүгэр ыалдьыттар доктор Штальбаум дьиэтигэр мусталлар. Куукулалаах кыргыттар улахан дьону кытта батыһаллар, уолаттар саблялаах хаамаллар.

I-ы оонньуу

Доктор Штальбаум оҕолоро, Мари уонна Фриц, бэлэхтэри күүтэллэр. Ыалдьыттартан бүтэһик Дроссельмейер. Кини оонньуурдары олоххо киллэрэр дьоҕура оҕолору үөрдэр эрэ буолбакка, куттатар. Дроссельмейер мааскатын устар. Мари уонна Фриц тапталлаах сүрэхтээбит аҕаларын билэллэр. Мари куукулалары кытта оонньуон баҕарар, ол гынан баран барыларын ылан кэбиспиттэрин билэн хомойор.

2-с оонньуу

Мари уонна Принц сулустаах халлаан кэрэтин сэҥээрэллэр, кутуйахтар хайдах саба түспүттэрин, уонна Принц кинилэри хайдах кыайбытын ахталлар. Бары үҥкүүлүү, үөрэ-көтө, кутуйах аармыйатын кыайбыттарын бэлиэтииллэр. Испаан, арааб, кытай уонна нуучча куукулалара Мари кинилэр олохторун быыһаабытын иһин махтаналлар. Феялар уонна пажтар үҥкүүлүү сылдьаллар. Дроссельмейер көстөн кэлэн, барытын эмиэ уларытар. Мария уонна Принц сыбаайбаларыгар бары бэлэмнэнэллэр. Мари уһуктан кэлэр уонна Щелкунчик кини илиитигэр өссө да баар.

undefined

Интерпретациялар

Рудольф Нуреев оҥорбут балетын фрейдискай диэн ааттанар барыл баар[9]. Кини этэринэн, Принцы кытта үҥкүүлээбитин кэннэ, Мари уһуктан кэлэр, уонна Щелкунчик эдэр Дроссельмейер буолан тахсар.

Мэтью Борн туруоруутугар Клара дьадаҥы тулаайах, таптыыр Щелкунчигын кытта бииргэ буолар кыаҕа суоҕуттан эрэйдэнэр уонна Щелкунчик атын кыыһы кытта үҥкүүлүүрүн көрөр. Арахсыы тиэмэтигэр болҕомто ууруллуутун Морис Бежар айбыт балетын барылыгар эмиэ көрүөххэ сөп, онно сүрүн дьоруой Бим диэн уол буолар, кини ийэтин кыра эрдэҕинэ сүтэрбитэ[8].

Музыкальнай драматургия уонна либретто хабааннаһыылара

Хореографтар үгэс быһыытынан иккис чаастан вальс музыкатыгар санаа уларыйыытын умнан кэбиһэллэр, онно эмискэ дьикти трагическай чааһа иһиллэр, ол гынан баран «үҥкүүһүттэр пааралара үөрүйэх буолбут ритмнэринэн эргийэллэр»[8].

Балет састааба

Састааб[10]:

  1. Увертюра
  2. Бастакы оонньуу.
    1. Хартыына 1.
      1. Харыйаны киэргэтии уонна уматыы
      2. Марш
      3. Оҕо бөтөрөҥнүүрэ уонна төрөппүүттэр тахсыылара
      4. Үҥкүүлүүлээх сцена
        1. Дроссельмейер тахсыыта
        2. Собуоттанар куукулалар үҥкүүлэрэ (мазурка)
        3. Абааһы үҥкүүтэ
      5. Сцена уонна Гросфатер
        1. Щелкунчик-куукула көстүүтэ
        2. Щелкунчик польката
        3. Мари биһик ырыата уонна Фриц оонньуулара
        4. Төрөппүттэр уонна ыалдьыттар үҥкүүлэрэ (Гросфатер)
      6. Сцена (Мари уонна Щелкунчик)
        1. Биһик ырыа
        2. Оҕо хос кубулуйуута
        3. Харыйа үүнүүтэ
      7. Куктуйахтар тахсыылара уонна кыргыһыы
    2. Хартыына 2.
      1. Кыһыҥҥы харыйа ойуура
      2. Хаар кыырпахтарын вальса (хаар кыырпахтарын үҥкүүтэ)
  3. Иккис оонньуу.
    1. Конфитюренбург минньигэстэр дыбарыаһа
    2. Мари уонна Щелкунчик кэлиилэрэ
    3. Дивертисмент
      1. Сакалаат (испаан үҥкүүтэ)
      2. Кофе (арааб үҥкүүтэ)
      3. Чэй (кытай үҥкүүтэ)
      4. Трепак (нуучча үҥкүүтэ; карамельнай тайах)
      5. Бостууктар үҥкүүлэрэ (датский марципан)
      6. Мамаша Гигонь (Жигонь) уонна паяцалар
    4. Сибэккилэр вальстара
    5. Па-де-де
      1. Фея Драже уонна Оршад принц
      2. Вариация I: тарантелла
      3. Вариация II: Фея Драже үҥкүүтэ
      4. Кода
    6. Түмүктүүр вальс
    7. Апофеоз

Инструменнар

  • Мастан духовойдар:
    • 3 флейта (3-с флейта = флейта-пикколо);
    • 2 гобой;
    • 1 английскай рожок;
    • 2 кларнет;
    • 1 бас-кларнет;
    • 2 фагот.
  • Алтан духовойдар:
    • 4 валторна;
    • 2 турба;
    • 2 тенор-тромбон;
    • 1 бас-тромбон;
    • 1 туба.
  • Ударнайдар:
    • литавралар;
    • кыра барабаан;
    • тэриэлкэ;
    • улахан барабаан;
    • үс муннук;
    • дүҥүр;
    • кастаньеталар;
    • там-там;
    • чуорааннар;
    • «оонньуур инструменнар» (холобур, кэҕэ көрүҥнээх иһиирэр оонньуур).
  • Челеста;
  • 2 арфа;
  • Оҕо хуора
  • Струннайдар:
    • скрипкалар I;
    • скрипкалар II;
    • альтар;
    • виолончеллэр;
    • контрабастар.

Арассыыйаҕа сүрүн туруоруулар

Мариинскай тыйаатыр

  • 1892 сыл ахсынньы 6 (18) — премьера:
    • Балетмейстер: Лев Иванов
    • Дирижёр: Рикардо Дриго
    • Худуоһунньуктар: Михаил Бочаров уонна К. Иванов
    • Көстүүмнэр: Иван Всеволожский уонна Евгений Пономарёв;
    • Мари — Станислава Белинская
    • Фриц — Василий Стуколкин
    • Щелкунчик — Сергей Легат
    • Фея Драже — Антониетта Дель-Эра
    • Принц Коклюш — Павел Гердт
    • Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин
    • Шут — Александр Ширяев
    • Марианна — Лидия Рубцова
  • 1923 — номнуо баар декорацияҕа Лев Иванов саҥардыллыбыт туруоруута; балетмейстердар Фёдор Лопухов уонна Александр Ширяев, дирижёр Александр Гаук; фея Драже — Елизавета Гердт, принц Коклюш — Михаил Дудко, Дроссельмейер — Николай Солянников.
  • 1929 — саҥа таһаарыы; балетмейстер Фёдор Лопухов, дирижёр Александр Гаук, худ. Владимир Дмитриев; Маша — Ольга Мунгалова, Щелкунчик — Пётр Гусев, Дроссельмейер — Леонид Леонтьев.
  • 1934 — балетмейстер Василий Вайнонен, дирижёр Евгений Мравинский, худ. Иван Селезнёв; Маша — Галина Уланова, Щелкунчик-принц — Константин Сергеев[11].
  • 2001 — балетмейстер — Симонов Кирилл, музыкальнай салайааччы — Валерий Гергиев, декорация, көстүүм, либретто, туруоруу — Михаил Шемякин. Маша — Наталья Сологуб, Щелкунчик-принц — Александр Сергеев[12], Андриан Фадеев, Дроссельмейер — Антон Адасинский.

Улахан тыйаатыр

  • 1919 — балетмейстер Александр Горский, дирижёр Н. А. Фёдоров, худуоһунньук Константин Коровин; Клара — Валентина Кудрявцева, Фриц — Шокоров 2-с, Щелкунчик-принц — Ефим Ефимов, Дроссельмейер — Алексей Булгаков. Бу испэктээккэ, сцена улахан кофе сервизтаах остуол дьүһүннээҕэ, остуолтан үҥкүүһүттэр тахсаллара.
  • 1932 — ГАБТ аттыгар баар балет техникумын испэктээкэ; балетмейстер Л. И. Иванов, саҥардыы Александр Чекрыгин уонна Александр Монахов, дирижёр Юрий Файер, худуоһунньук Панфилов; Клара — Евгения Фарманянц, Щелкунчик — Юрий Папко, Фриц — Ю. Гербер, Дроссельмейер — Александр Чекрыгин, Фея Драже — Ольга Лепешинская.
  • 1939 — балетмейстер В. И. Вайнонен, дирижёр Юрий Файер, худ. Владимир Дмитриев; Маша — Марина Семёнова, Щелкунчик — Алексей Ермолаев, Дроссельмейер — Владимир Рябцев.
  • 1966 кулун тутар 12 күнэ — саҥа оҥоһуллубут туруоруу; балетмейстер Юрий Григорович, дирижёр Геннадий Рождественский, худуоһунньук Симон Вирсаладзе; Маша — Екатерина Максимова, Щелкунчик-принц — Владимир Васильев, Дроссельмейер — Владимир Левашев, кутуйахтар Хоруоллара — Герман Ситников, Щелкунчик-куукула — Елена Ватуля, Француз куукула — Татьяна Попко.

Биллэр аудиозаписьтар

  • 1960 — дирижер Геннадий Рождественскай, Улахан тыйаатыр оркестра уонна оҕо хора, ССРС.

[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]

  • 1986 — дирижер Владимир Федосеев, «Сааскы» оҕо хорун оскуолата, Киин тэлэбиидэнньэ уонна Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйа улахан симфоническай оркестра.

[А10 00347 005]

  • 1988 — дирижер Евгений Светланов, «Весна» оҕо музыкальнай хор оскуолата, Госконсерватория.

[А10 00605-8; MEL CD 1000409]

Быһаарыылар

  1. ↑ Лев Иванов на belcanto.ru
  2. ↑ «Histoire d’un casse-noisette»(фр.)
  3. ↑ Балет «Щелкунчик» | Центр Дягилева, Международный культурный центр им. С. П. Дягилева. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2024.
  4. ↑ Дюма, Александр Сказки // Собрание сочинений. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2005. — Т. 61. — С. 621. — 636 с. — ISBN 5-7287-0254-6
  5. ↑ Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. — С. 10—14. ISBN 978-5-89598-264-8
  6. ↑ Академия русского балета им. А. Я. Вагановой. Списки выпускников. Сигэнии күнэ: 13 Кулун тутар 2010. Архивировано из оригинала 22 Сэтинньи 2009 года.
  7. ↑ Ященков П. Балет со следами морфия и неразделённой любви к племяннику. Часть 3 // Московский комсомолец : Газета. — 2014. — 4 Тохсунньу.
  8. ↑ 1 2 3 Ирина Удянская, Наталья Шастик. Страсти по Щелкунчику // Серебряный город : книга-альманах. — Юнимедиа, 2023. — Т. 4. — С. 112—125. — ISBN 978-5-6050659-4-4.
  9. ↑ «Бриллиант в короне»: как Рудольф Нуреев изменил балет, Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2024.
  10. ↑ Чайковский. Балет «Щелкунчик». Belcanto.ru. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2024.
  11. ↑ Энциклопедия: "заново сочинённый «Щелкунчик», (1934)
  12. ↑ Александр Сергеев

Литэрэтиирэ

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар