Чооруос

Олус кыра чыычаах, быһа холоон, чиж саҕа. Уһуна 12—15 см, кыната — 6,9—8,5 см, кынатын далааһына 19—23 см; ыйааһына — 10—15 гр. Атыыра үрдэ кугастыҥы-бороҥ, сырдык бороҥҥо диэри араастаһыан сөп. Оройо кыһыл, моонньо уонна көхсө маҥанныҥы, көхсүн аллараатын уонна кутуругун үрдүнэн кыарыыр кэтит соҕус биллэр-биллибэт кугастыҥы-бороҥ бээтинэлэрдээх, кутуругун үрдэ тэтэркэйдиҥи өҥнөөх. Кынатын улахан куорсуннара хараҥатыҥы-кыһыл, маҥанныҥы кырыылаахтар. Куолайа, түөһэ уонна куолаҕа тэтэркэйдиҥи-кыһыл эгэлгэлээх маҥан өҥнөөхтөр, түөһүн аллараата уонна иһэ маҥан. Хабарҕатыгар хараҥа-күрэҥ эбэтэр хара бээтинэлээх. Сүүһүгэр кыһыл бээтинэлээх. Саас, түүлээн бүттэҕинэ, кыһыл бэргэһэтэ, куолаҕа уонна түөһэ ордук кытарар, сорохторго чээлэй хараҥа кыһыл буолар. Тыһылара уонна эдэрдэрэ төбөлөрө эрэ кыһыл, атыырыгар кыһыл буолар өттүлэрэ тыһытыгар барыта маҥан.

Саамай бытархай, кыра тумустаах, маҥан эбэтэр тэтэркэй систээх, кутуругун үрдэ бээтинэлэрэ суох, атыырдара нарын-тэтэркэй түөстээх сырдык чооруостары туундара эбэтэр күллүҥү чооруостар диэн ааттыыллар уонна туспа Acanthis hornemanni көрүҥҥэ араараллар. Көтө сырыттахтарына ыраахтан маҥан буолан көстөллөр.

Евразияҕа уонна Хотугу Америкаҕа, Гренландияҕа тарҕаммыт.

Сэппэрээктээх, ыарҕалаах туундараҕа, иирэ талахтаах уонна хатыҥнаах өттүгэр, бадарааннаах, маардаах хонуулардаах тайҕаҕа, үрэх-күөл тардыыларынан олохсуйар. Тохтоло суох чыбыгырыы-чыбыгырыы үөрдүһэн көтөллөр. Саҥата — хатыланар «чэ-чэ», «чэ-чэ-чэ», «чэнь», «чээии», «чив», «чув». Дэҥҥэ, үксүн саас ыллыыр . Ырыата эмиэ сити курдук уонна кураанах дьырылааһын «трьрьрьрьрьрь». Кыһыныгар соҕуруу көтөллөр, уйаланар сирдэриттэн ыраатан, Европа, Азия соҕуруу сирдэригэр тиийэллэр. Сүрүн аһыыр аһа от-мас сиэмэтэ, сүнньүнэн хатыҥ ытарҕата, арыт харыйа сиэмэтэ, атырдьах-балаҕан ыйдарыгар от сиэмэтэ, туорааҕа, кыһыл отон, сииксэ; ону тэҥэ үөнү-көйүүрү, үксүн өтүөнэни сиир. Аҕыс сааһыгар тиийэр. Кыһын бүтүн үөрүнэн чыычаах аһатар уйалары кэрийиэхтэрин сөп. Үөрүнэн, күргүөмүнэн сылдьар уонна харса суох майгылаах буоланнар, бэйэлэринээҕэр бөдөҥ чыычаахтары — татыйыктары уонна ымыылары чугаһаппакка, чыыйаах аһатар уйаларга бэйэлэрэ эрэ күннүөхтэрин сөп.

Ииссиһэр кэмнэригэр иккиэлэһэн эбэтэр кыра үөрүнэн көтө сылдьан, от-мас төбөтүгэр олоро-олоро, ыҥырар дорҕооннору таһараллар. Соҕотох атыыр, долгуннуҥу быһыылаахтык көтө сылдьан, ыллаан дьырылатар. Атын атыырдар киниэхэ эмиэ кыттыһаллар. Уйаларын сиртэн наһаа үрдүгэ суох, араас маска (хатыҥҥа, ольхаҕа), ойуурга талах, сэппэрээк быыһыгар тутталлар. Уйалара сымнаҕас, халыҥ кытыйа кэриэтэ буолар. Синньигэс лабааттан, оту, муоҕу, лабыктаны, үүнээйи түүтүн, көмнөҕү кыбытан туттар. Түгэҕин сымнаҕас гына түүнэн, кылынан, үүнээйи түүтүнэн тэлгиир.

Сымыытын ахсаана 3—7 (үксүн 4—5) хараҥа бээтинэлэрдээх маҥанныҥы-күөх буолар. Тыһыта 12—14 күн баттыыр. Атыыра уйатыгар ас таһан аһатар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар. Үксүн бытархай үөнү-көйүүрү, от-мас сиэмэтин сииллэр. Оҕолоро уйаларыттан 10—14 күнүнэн көтөллөр. Оҕолорун көтүтэн, аһатан бүтэрдэхтэрхтэринэ, үгүс пааралар иккистээн сымыыт баттаан саҕалыыллар.

Көрөргө-истрэгэ судургу эрээри, чыычаах иитээччилэргэ сэдэхтик көстөллөр. Ол чооруос ырыата судургутун иһин буолуо. Чижтары, щеголлары, атын кыра ырыаһыт чыычаахтары кытта биир вольерга үөрүнэн тутар ордук — оччоҕо дьэ кэрэхсэбиллээх, киһи сэргиир эбийиэгэ. Хаалла сытан дэҥ ууһуллар, атын ырыаһыт чыычаахтары кытта гибридтары ылбыттара. Чооруос тыһытын кенар атыырын кытта ииссиһиннэрэр ордук, төттөрүтүн, чооруос атыырын канарейканы кытта холбоотоххо, чыычаах оҕолоро сымыытыгар биитэр сымыыттан тахса түһээт өлөллөр. Чооруос тыһытын кыһыл кенары кытта ииссиһиннэрэ ордук, оччоҕо оҕолоро төбөлөрө уонна түөстэрэ кэрэ тэтэркэй өҥнөөх буолар. Гибирид чыычаахтар ырыалар чыбыгырас эрээри, соччо мелодичнайа суох буолар.