Чишма оройуона (Башкортостаан)
Географията
Оройуон Башкортостаан киинигэр, Прибель хапталыгар сытар. Килиимэтэ континенныы, сылаас, орто сииктээх. Гидрографиятын ситимэ Дёма, Уршак, Кармасан, Чермасан, Уза уонна кинилэр салааларыттан турар. Күөллэрин ахсаана 250-ча, барыларын иэнэ 1000 га. Үксүн элгээннэр уонна кутуллар күөллэр. Үүнээйитин сүнньэ лиипаттан, клентан, дуубтан, хатыҥтан уонна тэтиҥтэн турар булкаас ойуурдаах. Кунуһа солоҥноох, карбонааттаах уонна көннөрү чернозем, ону таһынан бороҥ ойуур кунуһа. Хостонор баайдарыттан ньиэп, аргыс гаас, кумах-таас булкадаһыга, агрономия рудаалара үөскээбит сирдэрэ баар. Оройуон сиринэн Москуба — Челябинскай тимр суол, бэдэрээссийэ таһымнаах М-5 «Ураал» массыына суола ааһаллар.
Устуоруйата
Оройуон устуоруйата орто үйэлэргэ саҕаланар диэххэ сөп. XIII—XV үйэлэргэ миин диэн ааттаах башкиирдэр биис уустара Дема өрүс кырыытыгар олохсуйбут. Кэлин башкиир сирдэрэ Русь састаабыгар киирэригэр манна мишаар татаардарга сир биэрбиттэр (башкиир бууннарын хам баттаабыт манньаларыгар[1]), ону таһынан Пенза губерниятыттан мордва, нуучча, украинецтар кэлэн олохсуйбуттар.
XIV үйэҕэ бу сирдэринэн Тамерлаан аармыйата ааспыт. XVIII үйэҕэ полковник Михельсон Чишманнан Пугачёв буунун хам баттыы ааспыта. 1920 сыллаахха М. В. Фрунзе Чишма ыстаансыйатыттан үрүҥнэри үүрбүтэ.
Манна Тура-хан уонна Хусейн-бек мавзолейдара Чишма бөһүөлэк аттыгар бааллар.
Калмашево дэриэбинэ аттыгар XVIII үйэтээҕи мусульмаан көмүүлэрэ бааллар. Барсуанбашево дэриэбинэҕэ 1724 сыллааҕы мэчиэт баар. Енгалышево дэриэбинэҕэ XX үйэ саҕаланыытыгар Манаев атыыһыт туттарбыт земскэй оскуолатын дьиэтэ баар.
- Урбанизация
Оройуон нэһилиэнньэтиттэн куораттыҥы усулуобуйаҕа олороллор 44,05 %.
- Олохтоохтор омугунан
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн: татаардар — 55 %, нууччалар — 20,2 %, башкиирдар — 18,7 %, украинецтар — 2,5 %, мордва-эрзээннэр[2] — 1,5 %, лица других национальностей — 2,1 %[3].
Дьаһалтанан арахсыыта
Чишма оройуонугар 104 нэһилиэнньэлээх пуун ол иһигэр биир куораттыҥы уонна 15 тыа сэлиэнньэтэ, баар[4]:
| № | Городское и сельские поселения | Административный центр | Количество населённых пунктов | Население | Площадь, км2 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Чишминский поссовет | рабочий посёлок Чишмы | 1 | ↗22 408[5] | 33,67[6] |
| 2 | Алкинский сельсовет | село Узытамак | 14 | ↗2934[5] | 100,31[6] |
| 3 | Аровский сельсовет | деревня Арово | 7 | ↗1595[5] | 128,61[6] |
| 4 | Арслановский сельсовет | село Арсланово | 5 | ↗1549[5] | 141,15[6] |
| 5 | Дмитриевский сельсовет | деревня Дмитриевка | 4 | ↘562[5] | 66,60[6] |
| 6 | Дурасовский сельсовет | село Дурасово | 8 | ↘1119[5] | 124,74[6] |
| 7 | Енгалышевский сельсовет | село Енгалышево | 6 | ↘877[5] | 75,65[6] |
| 8 | Еремеевский сельсовет | село Еремеево | 7 | ↘2057[5] | 148,42[6] |
| 9 | Ибрагимовский сельсовет | село Ибрагимово | 6 | ↘1354[5] | 118,37[6] |
| 10 | Кара-Якуповский сельсовет | село Кара-Якупово | 4 | ↗1467[5] | 64,29[6] |
| 11 | Лесной сельсовет | село Алкино-2 | 1 | ↘5383[5] | 12,27[6] |
| 12 | Новотроицкий сельсовет | село Новотроицкое | 10 | ↘1431[5] | 170,33[6] |
| 13 | Сафаровский сельсовет | село Сафарово | 5 | ↘1458[5] | 124,62[6] |
| 14 | Чишминский сельсовет | село Чишмы | 6 | ↘2266[5] | 96,60[6] |
| 15 | Чувалкиповский сельсовет | село Чувалкипово | 7 | ↘1516[5] | 175,30[6] |
| 16 | Шингак-Кульский сельсовет | село Шингак-Куль | 13 | ↘4631[5] | 242,84[6] |
Экономиката
Оройуон сүрүн дьарыга: тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү итиитэ уонна бурдук ыһыыта. Тыа хаһаайыстыбатын сирин иэнэ 130,6 тыһ. га, ол иһигэр бааһыналара — 101,5 тыһ. га, ходуһалара — 4,9 тыһ. га, мэччирэҥнэрэ — 23,9 тыһ. га. Саахардаах сүбүөкүлэ, подсолнечник, бурдук, бобтуҥулар. Ынах сүөһү уонна көтөр иитии сайдыбыттар. Бырамыысыланнас тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таҥастааһыны уонна ньиэптэ хостуур бырамыысыланнаһы кытта ситимнээх.