Хакаас халандаара
Хакаас халандаара — улахан кэм быыһын ааҕар хакаас ааҕыы систиэмэтэ. Күн уонна Ый хамсааһынннарыгар олохтонор, күн-ый халандаар көрүҥэ. Саҥа дьыл (хак. Чыл Пазы) саас күн тэҥнэһиитигэр түбэһэр.
Уон икки сыллаах кыыл циклэ (хак. Мючел):
- Кюске чылы — кутуйах сыла,
- Инек чылы — ынах сыла,
- Тюльгю чылы — саһыл сыла,
- Хозан чылы — куобах сыла,
- Килески чылы — күлгэри сыла,
- Чылан чылы — эриэн үөн сыла,
- Чылгы чылы — ат сыла,
- Хой чылы — бараан сыла,
- Кизи (маймун) чылы — киһи сыла (эбэһээнэ),
- Танах (турна) чылы — кууруса сыла (туруйа),
- Адай чылы — ыт сыла,
- Сосха чылы — сибиинньэ сыла.
Ыйдар
- Тохсунньу — Кюрген
- Узюрген — сыалыһар ыамын ыйа (бельт.),
- Чил айы — тыаллар ыйдара (саг),
- Олунньу — Пёзиг
- Азыг айы — эһэ ыйа
- Хузургул айы — маҕан кутуруктаах хотой ыйа
- Кулун тутар
- Арган кёк — сом ыйа,
- Улуг кёрик айы — улахан моҕотой ыйа,
- Харга айы — тураах ыйа,
- Муус устар
- Абыл айы — хорутуу саҕаланыытын ыйа (саг.),
- Кичиг кёрик — кыра моҕотой ыйа (бирюсю),
- Кёёк айы — кэҕэ ыйа (кыз.),
- Сын кёк — күөх үүнээйи күнэ (бельт.),
- Хыра айы — хорутуу саҕаланыытын ыйа (саг.),
- Ыам ыйа
- Кічiг iзіг — кыра куйаас ыйа (кыз.),
- Пис айы — кандык ыйа (бельт.),
- Хандых айы — кандык ыйа (бирюс.),
- Бэс ыйа
- Улуг ай — улахан күннэр ыйдара (саг.),
- Улуг iзіг — улахан куйаас ыйа (саг.),
- От ыйа
- Атырдьах ыйа
- Ас айы — туорах ыйа,
- Балаҕан ыйа
- Уртюн айы — килиэп сынньыы ыйа,
- Сарыг пюр — саһархай сэбирдэх ыйа (кач.),
- Чарыс айы — араартааһын ыйа (сайыны кыһынтан),
- Алтынньы
- Кичиг соох — кыра тымныы ыйа (кач.,кыз.),
- Сэтинньи
- Улуг соох — улахан тымныы ыйа (кач.,кыз.),
- Хуртуях айы — эмээхсин ыйа (бельт.),
- Кичиг хырлас — тымныы хардьыгынааһын ыйа (бирюс.),
- Ахсынньы
- Кічiг ай — кыра күннэр ыйдара,
- Улуг хырлас айы — улахан тымныы хардьыгынааһын ыйа (бирюс.).
Литэрэтиирэ
- Бутанаев В. Я. Народный календарь хакасов // Рериховские чтения 1984 : Материалы конференции.- Новосибирск, 1985.- С. 326—321.
- Хакасско-русский словарь. Новосибирск. 2006.