Уулаах отон

Элбэх сыллаах мэлдьи күөх, сиргэ тэлгэнэн үүнэр сэппэрээк. Тиит ойуур көмнөҕүн аннынан сыылар 4-5 см уһуннаах силиргэхтээх. Сэбирдэхтэрэ кылгас тууралаахтар, халыҥнар, килэбэчигэстэр, ньобоҕор төгүрүк быһыылаахтар. Сибэккилэрэ кытархайдыҥы маҥаннар. Төрүөҕэ элбэх сиэмэлээх төгүрүктүҥү отон. Отон аһа сылы быһа хаар анныгар сытыан сөп. Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр. Уулаах отон сэппэрээгин сэбирдэхтээх салааларын силиргэҕэ сороҕор эмэх буолбут мас хатырыгын уонна маһын аннынан 1 миэтэрэҕэ тиийэ сыылар кыахтаах, ону сэргэ аттыгар көмнөх анныттан үүнэр сэппэрээктэр 8-15 см үрдүктээх буолаллар. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, атырдьах, балаҕан ыйдарыгар аһа буһар. Сибэккитэ кыра да хаһыҥтан эмсэҕэлиир уонна кыайан өрүттүбэт. Онон сибэккилэнэр кэмигэр сылаас, хаһыҥ суох буоллаҕына отоно хойутуук үүнэр^[3].

Ойуур уонна туундара балаһаларынан кураанах, сииктээх, мутукчалаах, сэбирдэхтээх, сэдэх мастаах булкаас ойуурга, иһирик талах быыһынан, сороҕор торфалаах маардарынан , аһаҕас сирдэринэн, альпийскай ходуһаларынан, хайалаах уонна дэхси сирдээх туундараҕа үүнэр^[3].

Побеги брусники поражаются грибком Exobasidium vaccinii. При этом поражении стебель и листья скручиваются и получают бледно-розовую окраску. Издали такие побеги кажутся странными цветами и резко выделяются на фоне здоровых зелёных кустов брусники. Часто вследствие поражения грибком Melampsora Goeppertiana стебли удлиняются, скручиваются и дают впечатление метлы, а листья укорачиваются, нижние из них превращаются в чешуйки. Уулаах отон үнүгэстэрэ Exobasidium vaccini диэн тэллэйинэн сутуллаллар. Сутулуннахтарына умнаһа уонна сэбирдэхтэрэ эриллэллэр уонна кытархайдыҥы - кубархай өҥнөнөллөр. Ыраахтан уулаах отон чэгиэн от күөх өҥүттэн ураты өҥнөнөн көстөллөр. Melampsora Goeppertiana диэн тэллэйинэн сутулуннаҕына , умнаһа үксүн уһуур, эриллэр, миинньик курдук буолар, оттон сэбирдэхтэрэ кылгыыллар, аллаараа өттө хатырык курдук буолаллар^[3].

Эмтэнэргэ анаан сэбирдэҕин уонна отонун туһаналлар. Отон сэбирдэҕин көөнньөрөн эбэтэр оргутан күүстээх ииктэтэр эмп быһыытынан туһаныллар. Ону таһынан куртах аһыытын көбүтэргэ, хаан баттааһынын намтатарга, тымныйыыга, ревматизмҥа, хойуу хаайтарыытыгар, хабах, бүөр ыарыыларыгар туттарга олус туһалаах. Отонун көөнньөрөн С уонна А битэмиин тиийбэтигэр, ыалдьан тоҥо-тоҥо тиритэр кэмҥэ туһаныахха сөп. Манна отонун сиэхтээҕэр, чэйгэ бырыанньатын кутан иһэр ордук туһалаах. Түүн ииктэрин туппат оҕолору хатарыллыбыт сэбирдэҕин уонна отонун тэҥ кээмэйин ылан эмтиэххэ сөп. Икки улахан ньуоска булкааһы икки ыстакаан оргуйбутунан ууга кутан 15 мүнүүтэ мөлтөх уокка сылытыллар. Онтон сойутан баран сиидэлээн биир аҥарын күн устата, иккиһин киэһэ утуйуох иннинэ бэриллэр. Саха эмчиттэрэ уулаах отон сүмэһинин модьууну уонна ымынаҕы эмтээһиҥҥэ туһаналлар. Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп^[4].

Уулаах отону саас эрдэ хаар ууллуута эбэтэр ыкса күһүн хомуйар ордук, оччоҕуна түргэнник уонна үчүгэйдик куурар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бигэргэппитинэн, улуустарга уулаах отону маассабайдык хомуйуу маннык болдьохтортон саҕаланар:

• Бүлүү, Үөһээ Халыма, Ньурба, Уус-Алдан улуустарыгар — атырдьах ыйын 20 күнүттэн;
• Амма, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Өймөкөөн улуустарыгар — атырдьах ыйын 21 күнүттэн;
• Мииринэй улууһугар — атырдьах ыйын 21-25 күннэриттэн;
• Нам улууһугар, Дьокуускай к. — атырдьах ыйын 23 күнүттэн;
• Үөһээ Бүлүү, Муома, Ленскэй, Таатта, Чурапчы, Нерюнгри, Сунтаар, Кэбээйи, Дьааҥы, Эбээн-Бытантай, Усуйаана улуустарыгар — атырдьах ыйын 25 күнүттэн;
• Хаҥалас улууһугар — атырдьах ыйын 26 күнүттэн;
• Абый улууһугар — атырдьах ыйын 27 күнүттэн;
• Алдан, Горнай, Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар — атырдьах ыйын 28 күнүттэн;
• Эдьигээн улууһугар — атырдьах ыйын 17 күнүттэн;
• Өлүөхүмэ, Томпо улуустарыгар — балаҕан ыйын 1 күнүттэн;
• Уус-Маайа улууһугар — балаҕан ыйын 10 күнүттэн^[5].