Уруулар ааттара

Уруулар ааттара (нууч. Термины родства) — дьиэ кэргэн чилиэннэрин уонна хаан-уруу ааттарын, бэлиэлэрин көрдөрөр тиэрминнэр.

Саха дьиэ кэргэнэ

Хаан өттүнэн уруулар

Чугас көлүөнэ

• Улахан дьиэ кэргэн — элбэх оҕолоох, элбэх киһилээх ыал.
• Кыра дьиэ кэргэн — аҕыйах оҕолоох, киһилээх ыал.
• Аҥаардас дьиэ кэргэн — ийэлээх эбэтэр аҕалаах эрэ хаалбыт дьиэ кэргэн, нууччалыыта «неполная семья».
• Эһэнэн уруу — эһэ өттүнэн уруулар.
• Эбэнэн уруу — эбэ өттүнэн уруулар.
• Бырааттыылар, ини-биилэр — бииргэ төрөөбүт уолаттар, эр дьоннор.
  • Бии — бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастаахтара киһи. Сороҕор дьуорту бии, дьуорту ини диэн бииргэ төрөөбүт аҕа саастаах киһи эбэтэр балыс саастаах киһи.
  • Ини-бии, ини-биилэр — бииргэ төрөөбүт уолаттар, игирэттэн атыттар. Онтон биирдэһэ сааһынан аҕата сэрэйиллэр уонна бии дэнэр.
  • Ини, кыра ини — бииргэ төрөөбүт уолаттартан балыс саастааҕа, инилэртэн балыһа.
  • Ини уруу, ини өттүнэн уруу — бииргэ төрөөбүт уол туспа баран ыал буоллаҕына кини өттүнэн урууну көрдөрөр уопсай өйдөбүл.
  • Кыра бии — бии буолбуттартан сааһынан кыралара, балыстара.
  • Быраат эбэтэр ини эбэтэр бэйэ ини, эт-хаан ини, эбэтэр сурус, сурдьу — бииргэ төрөөбүт балыс саастаах уол, эр киһи.
  • Убай, эбэтэр бии, эбэтэр бэйэ бии, эбэтэр эт-хаан бии — бииргэ төрөөбүт биир хааннаах, биир төрүттээх хаан-урууттан аҕа саастаах уол, эр киһи.
  • Улахан бии — хас даҕаны биилэртэн сааһынан саамай аҕалара, улаханнара.
  • Орто бии — эмиэ биилэртэн сааһынан ортокулара.
  • Кыра бии — биилэртэн саамай сааһынан эдэрдэрэ.
• Эдьиий, аҕас, эдьиийдэр, аҕастар — бу судургута суох өйдөбүл: 1) аҕа уонна ийэ өттүлэриттэн көрүүгэ чугас уруу дьахталлартан саастааҕа; 2) төрөөбүт аҕаттан сааһыынан аҕа саастаах эбэтэр, төттөрүтүн, ийэтээҕэр эмиэ аҕа саастаах дьахтар; 3) бииргэ төрөөбүттэртэн саастаахтара; 4) бу кини туһунан кэпсээччигэ (аҕа оҕотугар, ийэ оҕотугар) сыһыаннаах ол аҕа, ол ийэ балыстара эмиэ, биллэн турар, эдьиийдэр буолан хаалаллар; 5) күннээҕи кэпсэтиһиигэ убаастааһыны көрдөрөн аҕа саастаах туор, уруу-аймах буолбатах дьахтары этиэххэ эмиэ сөп.
• Абаҕа эдьиий, аҕас — аҕа биитин кыыһа кэпсээччиттэн аҕа саастаах.
• Абаҕа балыс — аҕа биитин кыыһа, балыс саастаах.
• Эдьиийинэн уруу — эдьиий өттүнэн уруу буолбуттар уопсай ааттара.
• Эт-хаан аҕас, эдьиий — бииргэ төрөөбүт кэпсээччиттэн аҕа саастаах кыыс, дьахтар.
• Улахан эдьиий, улахан аҕас — эдьиийдэртэн, аҕастатан сааһынан аҕалара, кырдьаҕастара.
• Орто эдьиий, орто аҕас — эдьиийдэртэн, аҕастартан сааһынан ортокулара.
• Кыра эдьиий, кыра аҕас — эдьиийдэртэн, аҕастартан сааһынан саамай балыстара, кыралара, эдэрдэрэ.
• Иитиэх эдьиий — бииргэ төрөөбүттэриттэн эбэтэр чугас урууларыттан оҕону бэйэтигэр ылан иитэр, ииппит-улаатыннарбыт, киһи гыммыт эдьиий.
• Балыс уруу — кэпсээччиттэн сааһынан эдэр кыыс (дьахтар) эбэтэр бэйэтэ туспа дьиэ кэргэн буолбутугар урууларын уопсай аата.
• Балтынан уруу — балыстан сиэттэрэн үөскүүр уруулар.
• Эт-хаан балыс — бииргэ төрөөбүт кэпсээччиттэн сааһынан балыс кыыс, дьахтар.
• Балыс — бииргэ төрөөбүт кыргыттартан, дьахталлартан сааһынан кыралара, эдэрдэрэ.
  • Улахан балыс — балыстартан аҕа саастаахтара, кырдьаҕастара.
  • Орто балыс — хас даҕаны балыстартан сааһынан ортокулара.
  • Кыра балыс — эмиэ хас даҕаны балыстартан сааһынан саамай кыралара, эдэрдэрэ.
  • Аҕас-балыс — бииргэ төрөөбүт кыргыттартан эбэтэр дьахталлартан биирдэрэ биирдэриттэн сааһынан аҕа, оттон иккиһэ, төттөрүтүн сааһынан балыс, эдэр. Сорох сирдэргэ бииргэ төрөөбүт дьоҥҥо сыһыаннаан дьуорту аҕас эбэтэр дьуорту балыс диэн эмиэ этэллэр.
• Игирэ, игирэлии оҕолор — биир кэмҥэ бииргэ төрөөбүттэр. Игирэ аҕа — икки кыыстан күн сирин бастакынан көрбүтэ, игирэ балыһа — киниттэн арыый да хойутаабыта, игирэ биитэ — икки уолтан бастакылаан төрөөбүтэ, игирэ инитэ — киниттэн хойутаабыта.
• Уу игирэлэр — бэйэ-бэйэлэригэр тиэрэ бырах, умса бырах, үүт-үкчү маарыннаһар игирэлэр.

Сэргэ көлүөнэ уруулара

• Убай, убайдар — аҕа эбэтэр ийэ өттүнэн саастарынан аҕа, кырдьаҕас, кинилэрдиин инилии эр дьон. Сороҕор манна таайдары эмиэ киллэрэллэр. Сороҕор көннөрү кэпсэтиигэ, күннээҕи бодоруһууга аҕа саастаах туора киһини даҕаны ытыктаан эмиэ этээччилэр.
  • Улахан убай — убайдартан сааһынан улаханнара, аҕалара, кырдьаҕастара.
  • Орто убай — аҕа уонна ийэ инилэриттэн, бииргэ төрөөбүттэриттэн сааһынан ортокулара.
  • Кыра убай — убайдартан сааһынан балыстара, кыралара, эдэрдэрэ.
  • Иитиэх убай — бииргэ төрөөбүт быраатын эбэтэр эдьиийин, балтын оҕотун бэйэтигэр ылан ииппит, киһи-хара гыммыт киһи.

Биир көлүөнэ туора уруу

• Абаҕа эһэ, убай эһэ — эһэни кытта бииргэ төрөөбүт кырдьаҕас оҕонньор.
• Эһэнэн эдьиий — эһэттэн даҕаны аҕа саастаах дьахтар.
• Эбэнэн эдьиий — эбэтээҕэр аҕа саастаах дьахтар.
• Эдьиий эбэ — эбэҕэ аҕаһа эбэтэр балта.
• Сиэн, сиэннэр — аҕа, ийэ оҕолорун (ол аата күтүөт дуу, кийиит дуу буолбутта-рыттан) оҕолоро. Кинилэр үһүс ийэ, үһүс көлүөнэ дьон. Сиэн киһиэхэ аҕатынан уонна ийэтин аҕалара эһэнэн ааттаналлар, онтон кинилэр ийэлэрэ — эбэ. Эһэ бииргэ төрөөбүтэ эмиэ эһэ, хос эһэ, эбэ бииргэ төрөөбүтэ эбэ, хос эбэ буолаллар. Манна өссө эбии өйдөбүллэр үөскүүллэр: аҕа өттүнэн эһэни убай эһэ, абаҕа эһэ дэнэр, ийэ өттүнэн эһэни таай эһэ, эдьиий эбэ дэнэр.
• Сиэн уруу — сиэннэринэн сибээстээн уруулары холбоон уопсайынан этэллэр.
• Сиэнниилэр, сиэннии буолуу — уруурҕаһар сиэннэр хардарыта сыһыаҥҥа киириилэрэ.
• Сиэн күтүө, күтүөт — сиэн кыыска кэргэнэ, эр буолбут киһи.
• Сиэн кийиит — сиэн уолга кэргэнэ, ойох буолбут дьахтар.
• Сиэн саҥас — сиэн уолга кэргэнэ, саҥарааччы киһиттэн аҕа саастааҕа.
• Сиэн бии — сиэннэртэн сааһынан аҕа, улахан уол, эр киһи.
• Сиэн ини — сиэннэртэн сааһынан балыс, кыра уол, эр киһи.
• Сиэн аҕас — хас даҕаны сиэннэртэн аҕа саастаах кыыс, дьахтар.
• Сиэн балыс — эмиэ итинник эрээри балыс саастаах кыыс, дьахтар.

Икки көлүөнэ туора уруу

• Хос эһэ — иккис үйэ эһэтэ, эһэ эһэтэ.
• Хос эбэ — иккис үйэ эбэтэ, эбэ эбэтэ.

Хас да көлүөнэ туора уруу

• Хос хос эһэ — үһүс үйэ эһэтэ, эһэ эһэтин эһэтэ.
• Хос хос эбэ — үһүс үйэ эбэтэ, эбэ эбэтин эбэтэ.
• Үһүс үйэ, үһүс сүһүөх дьон — хос эһэ, хос эбэ дьоно.
• Төрдүс үйэ, төрдүс сүһүөх дьон — хос-хос эһэ, хос-хос эбэ дьоно.
• Өбүгэ — урут олорон ааспыт уруу киһитэ.

Биир кэргэн уруута атын кэргэҥҥэ, уонна кини урууларыгар сыһыана

Уруу кэргэнэ

• Күтүөт — кэпсээччи кыыс оҕотун, эдьиийин эбэтэр балтын кэргэнэ.
• Саҥас — аҕа уруу кэргэнэ, бии кэргэнэ.
• Биллэх, биллэхтиилэр, биллэхтии буолуу, бэйэ биллэхтэр — эр киһи кэргэнин бииргэ төрөөбүт балтын дуу, эдьиийин дуу кэргэн ылбыт атын киһи. Эдьиийдии-балыстыы дьахталлары кэргэннэммит дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр биллэхтиилэр, биллэхтии буолбуттар.
  • Улахан биллэх — биллэхтэртэн, биллэхтиилэртэн аҕа саастаах.
  • Орто биллэх — кинилэртэн сааһынан ортокулара.
  • Кыра биллэх — кинилэртэн саамай эдэр саастаах.
• Бэргэн — бииргэ төрөөбүт уолаттар ойохторо: бэргэн — бии ойоҕо; бадьа — ини ойоҕо.
• Түҥүр, түҥүрдэр, түҥүртэр — күтүөт уонна кийиит өттүттэн эр киһи уруу.
  • Түҥүрдүү буолуу, түҥүрдүүлэр — түҥүрдэр уруурҕаһан хардарыта сыһыаннара.
  • Истиҥ түҥүр, чугас түҥүр — күтүөт дуу, кийиит дуу бииргэ төрөөбүттэриттэн эр киһи өттө.
  • Убай түҥүр — күтүөт дуу, кийиит дуу аҕатын эбэтэр ийэтин кытта бииргэ төрөөбүт эр киһи.
  • Улахан, кырдьаҕас түҥүр — күтүөт уонна кийиит иккиэннэрин аҕаларыттан кырдьаҕаһа, саастааҕа.
  • Орто түҥүр, кыра түҥүр — хас даҕаны күтүөт уонна хас даҕаны кийиит баар буолар түбэлтэлэригэр тупуллар өйдөбүл.
  • Түҥүр оҕо — күтүөтү эбэтэр кийиити кытта бииргэ төрөөбүт уол.
• Ходоҕой, ходоҕойдор — күтүөтүнэн дуу, кийиитинэн дуу сибээстээн уруу-аймах буолбут дьахтар.
  • Ходоҕойдуу буолуу, ходоҕойдуулар — ходоҕойдор хардарыта уруурҕаһар сыһыаннара.
  • Истиҥ ходоҕой, чугас ходоҕой — күтүөтү дуу, кийиити дуу кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар.
  • Кырдьаҕас, улахан ходоҕой — күтүөт уонна кийиит ийэлэриттэн аҕа саастаах.
  • Эдьиий ходоҕой — күтүөт дуу, кийиит дуу аҕатын эбэтэр ийэтин кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар.
  • Улахан, кырдьаҕас ходоҕой, орто ходоҕой, кыра ходоҕой диэн эмиэ араартааһын кэриэтэ өйдөнүөхтээхтэр.
• Таай-ийэ убайдарын ааттыыллар.
• Абаҕа-аҕа убайдарын ааттыыллар.
• Ходоҕой оҕо — күтүөт уонна кийиит өттүттэн кыыс.
• Бадьа — күтүөт бииргэ төрөөбүтүн кэргэнэ.
  • Бадьа балыс — күтүөт бииргэ төрөөбүтүн кэргэниттэн балыс саастаах дьахтар.
  • Бадьа эдьиий — күтүөт бииргэ төрөөбүт киһитин кэргэниттэн аҕа саастаах дьахтар.
  • Бадьа уруу, бадьалар — күтүөт бииргэ төрөөбүтүн кэргэнин өттүттэн аймахтар.
• Киирии, кииринньэҥ эһэ — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу аҕата.
• Киирии, кииринньэҥ эбэ — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу ийэтэ.
• Киирии, кииринньэҥ аҕас, эдьиий — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу аҕа саастаах кыыһа, дьахтара.
• Киирии, кииринньэҥ бии — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу аҕа саастаах уола, эр киһитэ.
• Киирии, кииринньэҥ ини — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу балыс саастаах уола, эр киһитэ.
• Киирии, кииринньэҥ оҕо — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу оҕото. Кинини сороҕор батыһыннарыы, батыһынньаҥ оҕо диэччилэр.
• Киирии, кииринньэҥ уруу — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу өттүттэн уруулар.

Быһаарыылар

Литэрэтиирэ

• Попов Б. Н. «Ыал быһаарыылаах тылдьыта» («Саха сирэ» хаһыат, 03.10.2002).
• Федорова Е. П. Изучение терминов родства в якутском языке (по материалам труда В. Л. Серошевского "якуты") // Современное педагогическое образование. — 2019. — № 1.