Тэп-Тэҥри
Тэп-Тэҥри (монг. Тэв тэнгэр, бэйэ аата — Кокочу (монг. Хөхчү?, ᠬᠡᠣᠬᠡᠴᠦ?); ? — 1211 сыл таһыгар) — хонхотан диэн монгуол ууһуттан тахсыбыт ойуун. Чингисхаан кииринньэҥ быраата, Тэп-Тэҥри Монгуол империятыгар улахан сабыдыаллаах этэ, кэлин былааһы бэйэтигэр тардар буолан өлөрүллүбүтэ.
Биография
Эрдэтээҕи сыллара
Кокочу Мунлик улахан уола (атын барылынан төрдүс). Өсүгэй өлбүтүн кэннэ, Мунлик дьиэ кэргэнин ииттэ сылдьыбыт, ол иһин Чингисхаантан улахан махталы ылбыта, 1206 сыллаахха курултайга нойон аатын ылбыта, ону тэҥэ Чингисхаан ийэтин Оэлуну кэргэн ылбыта.
Кокочу туһунан Чингисхаан монголлара уонна кэрэит омук икки ардыларыгар өстөһүү кэмигэр ааһан иһэн ахтыллар. Чингисхааны утары сэриилэһэргэ биир санаалааҕы көрдөөн, кереиттар баһылыктара Ван-хаан Кокочууттан көмө көрдөспүт, ол гынан баран кини аккаастаммыт[2].
Тэмуджины хаанынан талыыга Кокочу эмиэ оруоллаах этэ. Эдэр Тэмуджиҥҥа Чингисхаан аатын толкуйдаан, улуу курултайга монгуоллар үрдүнэн былааһын алгыстаабыт киһи Кокочу буолар. Бу дьайыы кэнниттэн уонна аҕатын кытта бырааттарын күүстээх өйөбүллэринэн, Кокочу кэлин империяҕа улахан сабыдыалы ылбыта.
Күүһүрүүтэ уонна өлүүтэ
Чинчийээччилэр Тэп-Тэҥри уонна Чингисхаан икки ардыларыгар үөскээбит утарылааһыны духуобунай уонна светскай былаас утарыта турууларын курдук көрөллөр.
Чингис балыс быраата Тэмугэ дьоно Тэп-Тэҥригэ күрээбиттэрин кэннэ, Тэмугэ куоппуттары төнүннэрэргэ ирдиир илдьити ыыппыт. Ол гынан баран, Тэп-Тэҥри ильдит тылын истибэтэх, ол оннугар кинини кырбаан баран, хаҥхалаабыт уонна үүрбүт. Тэмугэ Кокочуну тустарга таһырдьа таһаарбыт, онно саһа олорор боотурдар ойуун сиһин тоһуппуттар[3].