Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Силбэһии

Силбэһиилэр — икки сир иэннэрин ардыларыгар баар, ыаллыы сытар уу бассейннарын эбэтэр кинилэр сорохторун холбуур уу куйаардара[1]. Туспа гидрологическай туруктарынан бэлиэтэнэллэр, силбэһиилэри нөҥүө буолар уу атастаһыытынан быһаарыллар[2].

Үксүнэн, силбэһии уһуна кэтитээҕэр быдан улахан буолар. Аан дойдуга саамай уһун силбэһии Мозамбиктааҕы, саамай киэн Дрейк силбэһиитэ[3].

Силбэһиилэр байҕал ситимин сүрүн түмүктэрэ буолаллар, улахан экономическай уонна байыаннай суолталаахтар. Сокуон быһыытынан, аан дойдутааҕы силбэһиилэр туспа категорияҕа киирэллэр[2].

Силбэһиилэр сиһилии ойуулааһыннара

Силбэһии сүрүн уратыларынан уһуна, дириҥэ, саамай кыра уонна улахан кэтиттэрэ, уу хайысхата уонна түргэнэ буолаллар. Судно сылдьар силбэһиилэргэ лоциялар оҥоһуллаллар[1].

Сорох силбэһиилэр (Юкатан, Флорида, Тыаллаах, Кэриэй, Тайбаан, Басса уо. д. а.) кээмэйдэрэ кыра байҕалга тэҥнэһэллэр[2]. Сир планетатын саамай уһун (1,760 км) силбэһиитэ Мозамбик буолар[1]. Дрейк силбэһиитэ саамай киэҥ уонна дириҥ силбэһии (киэҥэ 950 км, дириҥэ 5 840 м)[1].

Оруола уонна суолтата

Аан дойду далайыгар силбэһиилэр, ону тэҥэ байҕаллар, хомолор уонна атын уу бассейнара туспа функцияны толороллор. Силбэһиилэр уу маассаларын хамсааһыныгар сүрүн оруолу ылаллар - байҕал уутун булкуйуутугар уонна икки уу бассейнын икки ардыларыгар аһылык тарҕаныытыгар кылааттарын киллэрэллэр. Силбэһиилэр регионнар климатическай туруктарыгар уонна биологическай эгэлгэҕэ улахан сабыдыаллаахтар[4].

Силбэһии байҕалы чинчийэргэ сыаналаах сирэ буолар, байҕал харамайдарын, геологическай процесстары үөрэтэр кыаҕы биэрэр. Океанографическай суудуналар үгүстүк силбэһиилэргэ чинчийиилэри ыыталлар[5].

Силбэһиилэр аан дойдутааҕы атыыга-эргиэҥҥэ уонна араас дойдулар икки ардыларыгар сибээскэ улахан оруоллаахтар. Байҕал транспора аныгы транспорт систиэмэтин сүрүн чааһа буолар. Сыл аайы аан дойду үрдүнэн 100 млрд туоннаттан тахса араас таһаҕас тиэйиллэр, олортон 4/5 байҕалынан тиэйэллэр. Суолталаах аан дойдутааҕы силбэһиилэр географиялара байҕал сырыытын уопсай тарҕаныытыттан тутулуктаах — бу уу суолларын үгүстэрэ Атлантикаҕа киирэллэр, онтон Чуумпу далайга[4]. Ол курдук, Хотугу байҕал суола Арктикаҕа баар хас да улахан суолталаах силбэһиилэри ааһар: Кара Боруота (Вайгач уонна Саҥа Сир арыылар икки ардыларыгар), Югорскай Шар (Вайгач арыы уонна Югра арыытын икки ардыларыгар), Вилькицкий силбэһиитэ (Кара байҕалы Лаптевтар байҕалларын кытта ситимниир) уо. д. а.[6]

Судаарыстыбалар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыларга силбэһии оруола эмиэ улахан. Араас судаарыстыбалар байыаннай хараабыллара силбэһии устун көҥүл ааһар кыахтара, ол иһигэр подводнай лодкалар ааһыылара, аан дойду үгүс дойдуларыгар куттал суох буолуутун улахан суолталаах фактора буолар[7].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 Пролив // Большая советская энциклопедия в 30 т. / под ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М: Советская энциклопедия, 1969. — Т. 21. — С. 210.
  2. ↑ 1 2 3 Самойлов К. И. Морской словарь в 2 томах. — М-Л: Государственное военно-морское издательство НКВМФ СССР, 1941. — Т. 2. — С. 700—701. — 1047 с.
  3. ↑ Что в географии называют проливом? Определение, примеры и типы. Природа мира (26 Кулун тутар 2020). Сигэнии күнэ: 1 Ахсынньы 2023.
  4. ↑ 1 2 Панов Б. Н. География водных путей // Конспект лекций для курсантов специальности "Судовождение" Керченский государственный морской технологический университет. — Керчь, 2021. — С. 20—23.
  5. ↑ Хасая Н. М. Международные проливы: регулирование, география, конфликты // Скиф : журнал. — 2021. — № 8 (60). — С. 85—88.
  6. ↑ Значение Северного морского пути для развития Арктической зоны России. Совет Федерации (14 Сэтинньи 2016). Сигэнии күнэ: 1 Ахсынньы 2023.
  7. ↑ Васильева Н. В. Черноморские проливы – императив российской/советской внешней политики в Восточном Средиземноморье: мифы и геополитические реалии // Славяне и Россия : журнал. — 2017. — № 1. — С. 408—419.

Категориялар