Осипов Евграф Алексеевич

Аҕата, Алексей Матвеевич Осипов Бульгумҥа суут үлэһитинэн үлэлээбитэ.

Евграф Алексеевич, уфимскай гимнаазияны бүтэрэн, тыл факультетыгар Казань университетыгар киирбитэ, кэлин медиссиинскэйгэ көспүтэ. Кинини факультетка Францевич Лесгафт үөрэппитэ, уонна кинилиин бииргэ Иван Иванович Моллесон — бастакы санитаар быраас үөрэммитэ. Кэлин иккиэн бииргэ үлэлээбиттэрэ. Кэлин Самараҕа төннөн баран бырааһынан Самарской уездка үлэлии киирэр. Онно кини аҕата олорор. Евграф Чердалинскай балыыһаҕа анаммыт буолар. Кэлин кини маннык диир:

1865 сыллаахха Евграф үөрэҕин бүтэрэр уонна Казань психиатрическай килииньикэтигэр үлэлии киирэр. Бэйэтин үчүгэйдик көрдөрөн Европаҕа стажировкаҕа ыытаары гыналлар. Ону кини аккаастанар, бэйэтигэр сэллик ыарыытын булбут. 1895 сыллаахха отставкаҕа тахсар. Сири-дойдуну кэрийэр, ол истэригэр Стравапольга сылдьан ааһар. Күһүн 1902 сыллаахха тыҥа ыарыытынан ыалдьан сүрэҕэ эмиэ мөлтүүр. Муус устар 4 күнүгэр 1904 сыллаахха өлөр.

XIX үйэ иккис аҥаардара сэллиги эмтиир биир биллэр ньыматынан кымыс эмтээһинэ этэ. Самара губерниятыгар маннык эмтээһини научнай олоххо туруорбуттара, хас да кымыһынан эмтиир тэрилтэни тэрийбиттэрэ. 1867 сыллаахха Осипов Самаратааҕы баай сир баһылыга уонна бурдук атыыһыта Максим Плешанов дьиэ кэргэнигэр дьиэтээҕи бырааһынан үлэҕэ киирбитэ. Плешанов уола Дмитрий эмиэ сэлликтэн ыалдьара. Ол эрээри Осиповка кымыс ыарыытын кыайарыгар көмөлөспүт буоллаҕына, Дмитрий кинилиин куруорка бииргэ бара сылдьан Ницца куоракка өлбүтэ.

Самараҕа төннөн баран, Е. А. Осипов 1870 сыл саҕаланыытыгар Самара губерниятын Ставропольскай уеһыгар земскай бырааһынан үлэҕэ киирбитэ. Онно, Ставрополь куоракка, кини аҕата отставкаҕа тахсан олорбута. Евграф Осипович Чердаклы балыыһатыгар бырааһынан анаммыта. Кэлин кини бу балыыһаны маннык ойуулаабыта:

Нэһилиэнньэни мэдиссиинэ өттүнэн көрүү-истии туругун кини олус мөлтөх диэн сыаналаабыта:

1875 сыллаахха Ставрополь куоракка уонна уеһыгар барыта 5 эрэ быраас баара. Ол аата 70 тыһыынча киһиэхэ биир эрэ быраас тиксэрэ. Ону таһынан, быраас ыалдьааччылары куруук көрөр-истэр анаан оҥоһуллубут сирэ суоҕа, тоҕо диэтэр кини куруук уезд дэриэбинэлэригэр сылдьара.

1871 сыл олунньутугар Евграф Алексеевич кэргэнэммитэ. Ол сыл ыам ыйыгар кини Ставрополь куоракка көһөн кэлэн, олохтоох балыыһа сэбиэдиссэйинэн буолбута. Ону кытта биир кэмҥэ земскэй мэдиссиинэ реформатын салайара. 1868 сыллаахха земскэй мунньах стационарнай мэдиссиинэ чааһын тэрийэр туһунан уураах таһаарбыта. Онно быраас сүрүн салайааччы буолара, биэлсэрдэр кини сорудахтарын эрэ толорооччулар этэ. Бу уларытыы бырааһы амбулаториялаах куруук үлэлиир эмтээх тэрилтэҕэ сыһыарарга кыах биэрбитэ, онон ыалдьааччылар бырааһы ханна эмэ түбэһэ көрсөр эрэллэрэ суох буолбута.

Осипов бэйэтин соругунан уопсастыба өйүн-санаатын уларытыыны туруорбута. Ол кэмҥэ дьон доруобуйа мэдиссиинэтинээҕэр ыарыы мэдиссиинэтигэр ордук болҕомтолорун уураллара. Ол аата нэһилиэнньэ доруобай буоларга дьулуспат этэ, киниэхэ туох эмэ ыалдьара эрэ тохтоотоҕуна сөп буолара. Ол иһин ыарыыны профилактика дьаһаллара отой да ыытыллыбаттара. Осипов санаатыгар, ыарахан олох-дьаһах, антисанитария уонна намыһах култуура араас социальнай ыарыылар: сэллик, сифилис уонна трахома тарҕанарыгар төрүөт буолбуттара. Кини түмүктэринэн, баай уонна үөрэхтээх дьоҥҥо бу ыарыылар судургу норуоттааҕар быдан аҕыйахтык көстөллөрө. Осипов бэйэтин санаатын научнай өттүнэн дакаастаабыта: өлүү-сүтүү уонна оҕо төрөөһүнүн динамикатын чинчийэр наадатыгар таҥара дьиэтин кинигэлэрин үөрэтэн барбыта. Ону кытта Арассыыйаҕа аан бастаан ыарыылар туһунан дааннайдары статистическай өттүнэн таҥастааһын үлэтэ саҕаламмыта — бу дьыалаҕа Осипов бүтүн олоҕун анаабыта.

Земскэй салайааччылар мэдиссиинэ дьаһалларын, холобур, уоспаны утары быһыыны ситэ өйдөөбөттөрүн уонна үбүлээбэттэрин куруук көрсөн, Осипов доруобуйа харыстабылын салайыытын уларытан тутууга актыыбынайдык кыттыспыта. 1872 сыллаахха Самараҕа земскэй быраастар бастакы сийиэстэрэ буолбута. Онно кини анал дакылаат бэлэмнээбитэ, онно земствоны доруобуйа харыстабылын сатаан салайбатын иһин кириитикэлээбитэ уонна «бүтүн губерния земскэй мэдиссиинэтин салайыытын бэйэ илиитигэр түмэри» эппитэ. Бу этиини сийиэс ылыммыта. Ону таһынан, сийиэскэ Е. А. Осипов быраас дэриэбинэлэринэн кэрийэн үлэлиирин тохтоппутун кэннэ, Ставрополь уеһыгар мэдиссиинэ көмөтө хайдах сайдыбытын туһунан дакылаат оҥорбута.

Кэлэр сылыгар Осипов Ставрополь уеһын мунньаҕар «Ставрополь уеһыгар санитарнай быраас үлэтин туһунан» дакылаат оҥорбута. Евграф Алексеевич аҕалбыт дакаастабыллара күүстээх дьайыыны оҥорбуттара, онон сотору кэминэн уеска санитарнай быраас дуоһунаһа баар буолбута. Осипов туруорсуутунан, бүддьүөккэ «аныгы мэдиссиинэ хаһыатыгар уонна байыаннай-мэдиссиинэ сурунаалыгар» сурутууга анаан анал ыстатыйа киллэриллибитэ. Икки эрэ сыл иһигэр Евграф Алексеевич нэһилиэнньэни мэдиссиинэ өттүнэн көрүү-истии олоҕун уурбута, Ставрополь уопсастыбатыгар быраас авторитетын үрдэппитэ уонна уеска өлүү-сүтүү биэс бырыһыан кэриҥэ түһэрбитэ. Ол эрээри, земство өттүттэн куруук утарсыы баара эдэр быраас саҥа саҕалааһыннарыгар уонна реформаларыгар мэһэйдиирэ.

Прогрессивнай көрүүлээх киһи, кылынын сибээстэрин көмөтүнэн, Евграф Алексеевич Москва земствотыгар сулууспаҕа ыҥырыыны ылбыта. 1873 сыл күһүнүгэр Осипов дьиэ кэргэнин кытта Москваҕа көспүтэ. Ол эрээри быраастар штаттаах миэстэлэрэ толору буолан, сорох кэмҥэ Осипов хамнаһа суох үлэлээбитэ. 1874 сыллаахха эрэ кини штакка киирбитэ. Сотору кэминэн Москва земствотын санитарнай хамыыһыйатын сэкирэтээринэн талыллыбыта. Москваҕа олорон даҕаны, Осипов Ставрополь уеһын кытта сибээһин быспатаҕа. Холобур, Ставрополь земствота киниэхэ тыа сирин балыыһатын бастыҥ бырайыагын талан биэрэригэр көрдөһүүлээх тахсыбыта. Кини оннук бырайыагы Курскай губернияттан булан уеска ыыппыта, ол бырайыагынан Мусорка дэриэбинэтигэр балыыһа тутуллубута.

1885 сылтан Осипов губерниятааҕы санитарнай бюро сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1877 сыллаахха Москва губерниятыгар эмиэ кэрийэн эмтээһин тиһигин оннугар стационардаах быраас учаастактара тэриллибиттэрэ. Ону таһынан, кини Москва губерниятын санитарнай туругун чинчийэр бырагырааманы оҥорбута, 1869—1883 сыллардаахха губерния нэһилиэнньэтин ыарыыга ылыытын динамикатын үөрэппитэ.

Сүүрбэ сыл тухары быраастар уонна земство бэрэстэбиитэллэрин уон түөрт губерниятааҕы сийиэстэрин ыыппыта. Бу мунньахтарга кини куруук салайааччынан (1881 сылтан Ф. Ф. Эрисманныын кытта) үлэлээбитэ. Ону таһынан, Пирогов аатынан быраастар уопсастыбаларын тэрийсээччилэртэн биирдэстэрэ буолбута. Арассыыйаҕа доруобуйа харыстабылын тэрийии, Москва губерниятыгар нэһилиэнньэ демографиятын уонна ыарыыга ылыытын сыыппараларын туһунан сүрүн чинчийиилэри суруйан, маннык үлэлэр оскуолаларын олохтообута.

1895 сыллаахха кини отставкаҕа тахсыбыта. Айанныыра, ол иһигэр Ставропольга сылдьыбыта. 1902 сыл күһүнүгэр сэбиргэхтэтиинэн ыалдьыбыта, ол ыарыыта сүрэҕэр охсууну биэрбитэ.

1904 сыл муус устар 3 күнүттэн 4 күнүгэр көһөр түүнүгэр өлбүтэ. Новодевичье кылабыыһатын эргэ сиригэр көмүллүбүтэ.

Ойоҕо Мария Николаевна, биллиилээх адвокат кыыһа.

Мария Николаевна киэҥ өйдөөх дьахтар, олус үчүгэйдик омук тылларын билэрэ. Үксүн Мария дьиэ үлэтин оҥороро, ол гынан баран истерическай ипохондриятыттан сылтаан дьиэ кэргэнигэр улахан болҕомто уурбатаҕа^[1].

Кинилэр түөрт оҕолоохторо: уол уонна үс кыыс оҕо. Уоллара Николайбиллилээх психиатр идэтин баһылаабыт, улахан кыыстара Варвара- уруһуйдьут, онтон Анна актриса идэтин баһылаабыт.

1872 сыл муус устар ыйыгар Ставропольга Софья Перовская (нууч.) (сах. кэлбитэ. Кини Евграф Осиповка түспүтэ уонна киниттэн уоспаны утары быһыыны оҥорорго үөрэтэригэр көрдөспүтэ. Маннык ньыманан кини былаастар уорбалааһыннарын таһаарбакка араас дэриэбинэлэринэн сылдьар былааннааҕа. Перовская Осиповы кытта кэпсэтэригэр кинини народниктар көрүүлэрин өйүүргө итэҕэтэ сатаабыта да, кыаллыбатаҕа быһыылаах. 1872 сыл ыам ыйын 6 күнүнээҕи суругар кини маннык суруйбута:

«Бу барин куһаҕан санааны үөскэтэр. Кини либеральнай тыыннаах эрэ буолан баран, кураанах барышня дьахтары кэргэн ылбыт. Билигин кини сыыйа-баайа дьиэ кэргэн, барин бытархай олоҕор букатын тимириэх курдук буолбут; бүтүн болҕомтотун земство дуоктарын үлэтигэр эрэ уурар».

Ол эрээри аныгы архыып дааннайдарынан, народниктар дьыалалара Евграф Алексеевичка туора буотах этэ.

Ол курдук, 1861 сыллаахха устудьуоннар аймалҕаннарыгар кыттыспытын иһин Евграф Алексеевич университетыттан уһуллубута. Кини биир сыл буолан баран, ол да туруга-майгыта көннөҕүнэ эрэ, төттөрү киирэр бырааптааҕа. Оччолорго кини аан бастаан полиция кэтэбилин испииһэгэр киирбитэ. Биир ый буолан баран, дьыалатын саҥа көрүү түмүгүнэн Осипов буруйа суоҕа дакаастанан, куурсугар төттөрү ылыллыбыта. Ол эрээри 1863 сыллаахха Казань куоракка устудьуоннар бөлөхтөрүн сааһылаан өрө турууну тэрийбиттэрин иһин туппуттара. Тутуллубут дьонтон биирдэстэрэ этэринэн, өрө турааччылар прокламация бэчээттиэхтээх икки типографскай станоктарыттан биирдэрэ устудьуон Осиповка баар үһү. Ол гынан баран, Осипов өрө турааччылары кытта сибээстээҕин дакаастаабатахтара, онон кини хаайыыттан быыһаммыта.

Кини бэйэтин көрүүлэриттэн аккаастаммыта дуу, эбэтэр ситэ билбэт киһитигэр, Перовскаяҕа, бэйэтин кистэлэҥин арыйбатах дуу диэн боппуруос билигин да баар.

Санитарнай ыстатыйааны олохтооһуннарыттан биирдэстэрэ. 1875 сыллаахха «Программа санитарного исследования Московской губернии» олохтообута. П.И Куркинныын уонна И. В. Поповтуун общественнай медиссиинэ үлэтин «Русская земская медицина» диэнинэн киллэрбиттэр. 1890 сыллардаахха сэттэ томнаах сборниктара тахсыбыт.

• Осипов Е. А. «Об общественных банях, купальнях и прачечных» (1868 г.)
• Осипов Е. А., Попов И. В., Куркин П. И. Русская земская медицина. — М.: Т-во «Печати С. П. Яковлева», 1899. — 299 с.
• Очерк статистики народонаселения Московского уезда / Осипов Евграф Алексеевич; Осипов Евграф Алексеевич, Т. 1. Вып. 2. — Б.м.: Б. и., 1878

• Шидловский К. И. Евграф Алексеевич Осипов. Краткий биографический очерк. — Саратов, 1904.
• Mицкевич С. И. Записки врача-общественника. 1888—1918 гг. — М. — Л., 1941.
• Игумнов С, Е. А. Осипов, Врач, дело, 1927, № 23—24;
• Kurkin, Petr Ivanovich. Die Semstwo-Sanitätsstatistik des Moskauer Gouvernements, ihre historische Entwicklung und ihre gegenwärtigen Ergebnisse. Leipzig, F.C.W Vogel, 1916.
• Овсянников В. А. Ставрополь — Тольятти. Страницы истории. Часть II. Дела и люди. — Тольятти: Современник, 1999. — С. 287—299. — 400 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85234-100-2