Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Олохтоох көрүҥнэр

Олохтоох эбэтэр абориген көрүҥ  (нууч. аборигенные виды) — биогеографияҕа тустаах сир-дойду эбэтэр экосистиэмэ төрүт көрүҥэ, айылҕаттан бэйэтэ, устуоруйатын устатыгар (үксүн «киһи кыттыгаһа суох») бу сиргэ үөскээн тарҕаммыт буоллаҕына ааттанар[1]. Бу тиэрмин олохтоох, автохтоннай көрүҥ диэҥҥэ ханыы. Хас биирдии дьиикэй (хаҥыл) организм киһи кыттыгаһа суох (дьиэтийбит көрүҥнэртэн ураты), киһи айылҕаҕа дьайыытыттан тарҕаммыт аатырар[2]. Маннык алҕас көһөн олохсуйбут көрүҥ айылҕаҕа, экологияҕа, сир-дойду ньууругар, экэниэмикэтигэр охсууну оҥорор буоллаҕына, киһи күһэлэҥ көһөрбүт көрүҥэ диэн көрүллүөн сөп.

undefined

Үөскээбит сирэ диэн чопчута суох өйдөбүл, тоҕо диэтэххэ кэмиттэн уонна политическэй кыраныыссаттан тутулуктаах[3]. Сир тектоническэй билиитэлэрэ хамсыылларыттан, силбэһэллэриттэн уонна хайдалларыттан сылтаан уһун кэм устатыгар олохтоох усулуобуйа уонна көһүү халыыба куруук уларыйар. Климат бэйэтэ уларыйара (климаты киһи уларытарынааҕар быдан бытааннык буолар) муора таһымын, муус дьапталҕаны, сөҥүү температуратын уонна ахсаанын уларытар, ол көрүҥнэр баар буолалларыгар быһаччы, ону тэҥэ сиэмэх кыыл баара, утарсааччы ахсаана, ас төһө тиийэрэ, кислород таһыма кытта ойоҕос дьайыылаах. Көрүҥнэр бэйэлэрин дьаалыларынан үөскүүллэр, ууһууллар, тыыннаах хаалаллар эбэтэр өлөн эстэллэр, ол тарҕаныыта дэҥҥэ эрэ халбаҥнааһына суох буолар, эбэтэр биир географическэй миэстэнэн муҥурданар. Ону ааһан, төрүт уонна кэлии олохтоохтор диэн олохтоох историческай миэстэтигэр сыһыаран араарыы сыыһа диэн киритиикэлэммитэ, онуоха арыый кэрдиилэммит бөлөҕүнэн араарыыга охтубуттара, холобура, устуоруйа иннинээҕи аборигеннар, бу сиргэ-уокка былыр үйэҕэ олорбуттар, ол эрэн оччоттон киһи кыттыһан ойдом олохтоох буолан, сүппүттэр[4].

Олохтоох көрүҥ хайа эрэ сиргэ-уокка хайаан да маннааҕы, эндемичнай көрүҥ эрэ диэн буолбат. Эндемичнай көрүҥнэр чопчу биир эрэ сиргэ көстөллөр. Төрүт көрүҥ көрүллэр сиртэн атыҥҥа эмиэ көстүөн сөп. «Төрүт» уонна «маннааҕы көрүҥ» диэн терминнэр көрүҥ хайаан да бу ыйыллар, билиҥҥи булуллубут сиригэр аан маҥнай үөскээбитин уонна эволюциятын ааспытын этэр буолбатахтар[5].

Экологията

Олохтоох көрүҥнэр атын үүнээйилэрилэри, хамсыыр-харамайы, тэллэйдэри, атын организмнары кытта кытта бодоруһан, биологиялыы хардарыта дьайсаллар. Холобура, ханнык эмэ үүнээйи биир эмэ куоппаһырдааччы кыыл эрэ сиэмэтин тарҕаттаҕына ууһуур, оттон ол куоппаһырдааччы кыыл эмиэ бу үүнээйинэн аһылыктанан тыыннаах хаалар[6]. Үгүс көрүҥнэр кырыымчык, туора атын эбэтэр тыйыс усулуобуйаҕа үөрэммиттэр, ньыматыйбыттар, холобура олус тымныы климакка эбэтэр чаастатык хатыланар баһаардарга. Атын көрүҥнэр атынтан атын сиргэ олорор кыахтаахтар, эбэтэр араас усулуобуйаҕа кэбэҕэстик үөрэнэллэр.

undefined

Киһи дьайыыта уонна кыттыһыыта

Аан дойдуга көрүҥ эгэлгэтэ биологическай эрэгийиэннэри араас мэһэй, (чуолаан өрүстэр, муоралар, акыйааннар, хайалар, кумах-куйаардар) араарар эрэ буолан баар. Дьон араас көрүҥнэри, урут сайдыбыт устуоруйаларыгар хаһан да көрсүспэтэх көрүҥнэри, араас бириэмэ кэрчигэр, аҕыйах күнтэн саҕалаан уонунан сыллар тухары киллэриэхтэрин сөп. Дьон көрүҥнэри сир шаарын үрдүнэн уруккуга холооно суох түргэнник тарҕаталлар. Инвазивнай көрүҥнэр кыһалҕаларынан дьарыктанааччылар бу көстүүнү ураты кутталлаах диэн көрөллөр.

Дьон көрүҥнэри саҥа сирдэргэ үүннэрээри дуу, алҕас дуу көһөрөллөрүн тухары олортон сорҕото инвазивнай көрүҥ буолуон сөп, олохтоох холбоһуктарга хоромньулаах, экология тиһиктэригэр дириҥник дьайыан сөп, тутулун, үлэтин, көрүҥүн ахсаанын уонна састаабын уларытыан сөп[7]. Экологияҕа хоромньулааҕын таһынан, бу көрүҥнэр тыа хаһаайыстыбатыгар, инфрастуктураҕа уонна култуурнай сыаннастарга буортулаах буолуохтарын сөп. Бырабыыталыстыба тэрилтэлэрэ, экологическай бөлөхтөр бу көрүҥнэри кытта охсуһарга сырыыттан сырыы үгүс кыһамньыны уураллар.

Харыстааһын уонна көмүскэл

Олохтоох үүнээйи тэрилтэлэрэ, Экологическай чөлгө түһэрии уопсастыбата, олохтоох үүнээйи уопсастыбата[8], Wild Ones уонна Леди Берд Джонсон Дьиикэй сибэкки киинэ маннык олохтоох үүнээйини туттары[9], туһанары биһирииллэр. Тыытыллыбакка хаалбыт айылҕалаах сирдэри булуу ол үлэни төрүттүүр.

Олохтоох үүнэйини саадтарга олордуу туһунан элбэх кинигэ суруллубута[10][11]. Олохтоох көрүҥнэртэн талыллыбыт суортары туттуу туһунан олохтоох үүнээйини харыстааччылар истэригэр киэҥник ырытыллар[12].

Харыстанарыгар үөскээбит сирин суолтата

Экономика сайдыытын түмүгэр эбэтэр атын түгэннэртэн айгыраабыт олохтоох экология тиһигин чөлүгэр түһэрэргэ анаммыт бырайыактар алҕастаах, толорута суох, эбэтэр экотип чопчутугар, тииптэр уларыйыыларыгар ситэ болҕомто уурбат, эбэтэр олох да кыһаллыбат буолуохтарын сөп. Чөлүгэр түһэрии төрүттэрин ахсарбакка, бастааҥы экология тиһигин чөлүгэр түһэрбэт буолуохтарын сөп. Олохтоох көрүҥнэр устуоруйалыы тарҕаналларыгар болҕомтону ууруу бырайыак экологиялыы биир кэлим буолуутун хааччыйарга маҥнайгы сүрүн хардыы буолар. Холобура, 1975 сыллаахха, дойдулар икки ардыларынааҕы Лос Анджелес аэропордун арҕаа өттүгэр баар сөргүтүллүбүт кумах дюналарын суураллыытын тохтоору, ландшафт дизайнердара, араас үүнээйи сиэмэлэрин ыспыттар. Хомойуох иһин, бу сиэмэ булкааһа дюна сэппэрээктэрин бөҕөргөтөрүн оннугар шалфей сэппэрээгин элбэппит[12].

Ол түмүгэр Эль-Сегундо (Euphilotes battoides allyni) күөх лыах сүтэн эрэр көрүҥнэргэ киирбит. Хаһан эрэ 3200 акр тухары тэнийбит популяциялаах күөх лыах калифорнийскай гречиха (Eriogonum fasciculatum) силистэри түөрэн, ол оннугар олохтоох бытархай сэбирдэхтээх гречиханы (Eriogonum parvifolium) салгыы үүннэрэн барбыттарыгар тиллибит[13][14].

Быһаарыылар

  1. ↑ Executive Order 13112 (15 Ыам ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 15 Ыам ыйын 2008 года.
  2. ↑ Introduced species. Science Daily. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025.
  3. ↑ Gill Aitken A New Approach to Conservation: The Importance of the Individual through Wildlife Rehabilitation. — Routledge, 2018. — ISBN 9781351163545
  4. ↑ Lemoine Rhys T. Nativeness is not binary—a graduated terminology for native and non‐native species in the Anthropocene // Restoration Ecology. — 2022-03-03. — Т. 30, № 8. — ISSN 1061-2971. — DOI:10.1111/rec.13636.
  5. ↑ Indigenous, Aliens and Invasives. Envirofacts. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 19 От ыйын 2011 года.
  6. ↑ Tallamy Douglas W. Bringing Nature Home: How Native Plants Sustain Wildlife in Our Gardens. — Timber Press, 2007. — ISBN 978-0-88192-854-9
  7. ↑ Point Reyes National Seashore, Drakes Estero, A Sheltered Wilderness Estuary. https://www.sealwatch.org. Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2025. Архивировано из оригинала 16 Балаҕан ыйын 2022 года.
  8. ↑ Native Plant Societies. nanps.org. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025.
  9. ↑ Lady Bird Johnson Wildflower Center. Wildflower.org. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025.
  10. ↑ Stein Sara Noah's Garden: Restoring the Ecology of Our Own Back Yards. — Houghton-Mifflin, 1993. — ISBN 9780395709405
  11. ↑ Wasowski Andy and Sally The Landscaping Revolution: Garden With Mother Nature, Not Against Her. — Contemporary Books, 2000. — ISBN 9780809226658
  12. ↑ 1 2 "Nativars" Courtesy of Watermarkwoods.com. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 4 Кулун тутар 2016 года.
  13. ↑ Black, S. H., and D. M. Vaughan, "Species profile: Euphilotes battoides allyni, El Segundo Blue", Red List of Pollinator Insects of North America. CD - ROM Version 1 (May 2005). Portland, OR: The Xerces Society for Invertebrate Conservation. (2005). Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 3 Кулун тутар 2016 года.
  14. ↑ "California's butterflies: The El Segundo Blue", Quino Checkerspot Captive Breeding Program, Vista Murrieta High School. O line. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 2 Алтынньы 2013 года.

Категориялар