Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Огдуо Аксенова

Огдо́ Его́ровна Аксёнова (дьиҥ аата Евдокия, долганныы Огдуо Аксёнова); 1936 сыл олунньу 8 күнэ, Таймырский (Долгано-Ненецкий) автономный округ[d], Красноярскай кыраай — 1995 сыл олунньу 14 күнэ, Дудинка[d], Арассыыйа) — долган сэбиэскэй бэйиэтэ, долган суругунан литературатын төрүттээччи.

Олоҕун олуктара

1936 сыл олунньу 8 күнүгэр Таймыр автономнай уокуругун Авам оройуонун Боганид сэлиэнньэтигэр булчут-табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Хоһооннору оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан суруйар буолбута. 1953 сыллаахха «Пионерскай правда» хаһыакка хоһоонноругар бастакы рецензияны ылбыта. «Павел Чуприн» диэн кэпсээнин иһин 1956 сыллаахха «Сэбиэскэй Таймыр» хаһыат бириэмийэтин кыайбыта[1].

Орто оскуоланы бүтэрэн баран Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университекка киирбитэ эрээри, ыалдьан үөрэммэтэҕэ. Хатанга бөһүөлэгэр "кыһыл чуум" сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, Дудинка куоракка Таймыр национальнай араадьыйатын кэрэспэдьиэнинэн уонна эрэдээктэринэн, Попигайга култуура үлэһитинэн сылдьыбыта[2].

1977 сыллаахха М. Горькай аатынан Литература институтугар Литература Үрдүкү куурустарыгар киирбитэ[3][4].

Уокуруктааҕы араадьыйа национальнай салаатын үрдүкү эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.

Олоҕун тиһэх сылларыгар долган былыргы сиэрин-туомун поэзиятыгар төннөргө быһаарыммыта.

1995 сыл тохсунньу 14 күнүгэр өлбүтэ[5].

Айар үлэтэ

1969 сыллаахха кини хоһооннорун Валерий Кравец тылбааһынан Норильскай куорат «Заполярная правда» хаһыата бэчээттээбитэ, ол кэнниттэн кинини киэҥник биллэр «Работница» сурунаалга хоһооннорун таһаарарыгар ыҥырбыттара.

Долган тылынан хоһооннорун уонна остуоруйаларын киниэхэ Саха сиригэр бэчээттииллэригэр көмөлөспүттэрэ, тоҕо диэтэххэ Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар долган тылын шрибин талан биэрэр кыахтаахтара. Кинигэ 1973 сыллаахха тахсыбыта уонна «Бараксан» диэн ааттаммыта. Кинигэни Красноярскай худуоһунньук-графига С. Ф. Туров ойуулаабыта[6].

Иккис кинигэтин Аксёнова толору ырыа матырыйаалыгар олоҕуран оҥоруон баҕарбыта. Кинигэтин «Долган ырыалара» диэн ааттаабыта. Долган мелодиятын барыларын Красноярскай композитора Леонид Масленников аан бастаан нуотаҕа түһэрбитэ.

Эрдэ соҕус Аксёнова Валентин Берестов этиитинэн Москва суруйааччыта Леонид Яхнины кытта билсибитэ, кини хоһооннорун уонна оҕо остуоруйаларын тылбаастыырга ылсыбыта. Валентин Берестов бу икки ааптар айымньыларын киин куорат «Малыш» кыһаҕа таһаартарар туһугар улахан сыралаахтык үлэлэспитэ. Түмүгэр «Морошка» диэн оҕо кинигэтэ бэчээттэммитэ[6].

Айымньылара

  • Бараксан (1973)
  • Тыатаатыкаан: конооннор (1979)
  • Тундровичок: стихи: перевод с долганского (1979)
  • Дулгааттар букварьдара (1984)
  • Бэсэлээ буквалар (1990)

Долган суруга-бичигэ

Үрдүкү литература куурустарыгар Аксёнова долган суруга-бичигэ боппуруостарыгар дьоһуннаахтык ылсыбыта. Бастакы тылбаасчытыгар Валерий Кравецка 1978 сыл кулун тутарыгар суруйарыгар, атын омуктар уопуттарын учуоттуон баҕарарын эппитэ. «Билигин алпаабыппытыгар быһаччы үлэлэһэн эрэбин, — диэбит Аксёнова. — Сахалартан биэс буукубаны ылыахпын, казахтартан икки буукубаны ылыахпын баҕарабын».

Алпаабын бырайыагын 1978 сыл бүтүүтэ номнуо бэлэмнээбитэ. Кини барыла новосибирскай филологтар өйөбүллэрин сүнньүнэн ылбыттара.

1979 сыллаахха долган алпаабыта бигэргэммитэ[7]. Биир сылынан Дудинка оскуолаларыттан биирдэстэригэр Аксёнова илиинэн суруйбут букуварын нөҥүө маҥнайгы кылаас оҕолорун эспэримиэнниир үөрэтиини тэрийэргэ салалта көҥүллээбитэ. Оттон 1983 сыллаахха красноярскай полиграфистар ротапринга Аксёновскай үөрэх кинигэтин төрдүс барыйаанын таһаарбыттара, онунан Таймыр уокуругун алта оскуолата үөрэнэр буолбута. 1990 сыллаахха «Просвещение» кыһа Аксёновскай долган букуварын сэттис барыйаанын таһаарбыта, ол былаас официальнай билиниитин ылбыта[8].

1980-с сыллар усталарыгар начаалынай оскуолаҕа аналлаах түөрт тыһыынча тыллаах долган тылын тылдьытын оҥоруунан, оттон академическай тылдьыкка анаан Томскай учуонайдарын 20 тыһыынча тыллаах матырыйаалларын бэрэбиэркэлээһининэн дьарыктаммыта.

Чинчийэр үлэтэ

  • Долган тылын лексикографиятын үөрэтии;
  • Төрөөбүт тыл грамматикатын систиэмэлээһин;
  • Норуот тылынан уус-уран айымньытын (фольклорун) хомуйуу уонна классификациялааһын;
  • Академическай тылдьыкка анаан томскай учуонайдар матырыйаалларын бэрэбиэркэлээһин.

Иитэр-үөрэтэр үлэтэ

  • Начальнай кылаастарга аналлаах долган букубаарын (бастакы барыйааннарыттан саҕалаан) оҥоруу;
  • Төрөөбүт тыл уонна литэрэтиирэ биридимиэттэрин үөрэтиигэ үөрэх босуобуйаларын бэлэмнээһин;
  • Уокуруктааҕы араадьыйа национальнай отделыгар старшай эрэдээктэринэн үлэлээһин, эдэр суруйааччылары кытта утумнаахтык үлэ.

Уопсастыбаннай үлэтэ

  • Долган норуотун сиэрин-туомун, фольклорун уонна тылын үйэтитиигэ анаммыт научнай-практическай кэмпириэнсийэлэри тэрийии;
  • Төрүт омуктар литэрэтиирэлэрин сайыннарыы пуондаларын кытта бииргэ үлэлээһин;
  • Эдэр ааптардарга настаабынньыктааһын, кинилэр айымньыларын дойду киин таһаарыыларыгар таһаарарга көмөлөһүү.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1967);
  • ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1976);
  • «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл.

Аатын үйэтитии

  • Волочанка 15 №-дээх орто оскуолата Огдо Аксенова аатын сүгэр[9];
  • Дудинкатааҕы куорта бибилэтиэкэтэ Огдо Аксенова аатын сүгэр[10];
  • Дудинкаҕа дьиэ эркиниигэр Огдо Аксенова мэтириэттээх мурал уруһуйдаммыта[11].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Николай Аксёнов.

Быһаарыылар

  1. ↑ Огдо Аксенова — автор первого долганского букваря. Ее книги издавались во многих странах мира. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2021. Архивировано 12 Ыам ыйын 2021 года.
  2. ↑ Аксёнова Огдо (Евдокия) Егоровна. kkdb.ru. Сигэнии күнэ: 12 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ Вопреки линии партии (англ.). Литературная Россия (22 Олунньу 2015). Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2021. Архивировано 15 Ахсынньы 2021 года.
  4. ↑ Аксёнова, Евдокия Егоровна (рус.). atlaskmns.ru. Сигэнии күнэ: 12 Кулун тутар 2026.
  5. ↑ КГБУК ТДНТ. www.tdnt.org. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2021. Архивировано 15 Ахсынньы 2021 года.
  6. ↑ 1 2 К. А. Булак. Тема Крайнего Севера в творчестве красноярского художника Степана Федоровича Турова // Вестник Санкт-Петербургского университета. Искусствоведение. — 2024-05-23. — Т. 14, вып. 1. — ISSN 2542-2243.
  7. ↑ 85-летие Огдо Аксеновой(биллибэт). Таймырский телеграф. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2021. Архивировано 15 Ахсынньы 2021 года.
  8. ↑ Долганы. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2021. Архивировано 15 Ахсынньы 2021 года.
  9. ↑ https://yandex.ru/maps/org/volochanskaya_srednyaya_shkola_15_imeni_ogdo_aksenovoy/7707534533/?ll=94.545591,70.975837&z=16 (рус.). yandex.ru. Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  10. ↑ О Дудинской централизованной библиотечной системе - Официальный сайт города Дудинки(биллибэт). www.gorod-dudinka.ru. Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  11. ↑ Дудинку в Красноярском крае украсили муралы прославленных северян, ДЕЛА - новости Красноярска. Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.

Категориялар