Нэһилиэнньэ

Нэһилиэнньэ туһунан билии-көрүү түмсүүтэ өйдөбүллэр, категориялар, сокуоннар тиһиктэринэн быһаарыллар. Нэһилиэнньэни, кини сайдыытын уонна да атын быһаарыыларын нэһилиэнньэ туһунан билимнэр үөрэтэллэр, олорго бастатан туран киирэллэр:

• демография статистиката эбэтэр нэһилиэнньэ статистиката — нэһилиэнньэ туһунан эмпирическэй (первичнай) дааннайдары хомуйуунан дьарыктанар;
• демография, ону тэҥэ үгүстүк «нэһилиэнньэ билимэ» эбэтэр «нэһилиэнньэ саҥардыытын туһунан билим» диэн ааттыыллар — бу дааннайдары ырытыынан, быһаарыынан, уопсай нэһилиэнньэ динамикатын, биирдиилээн тутулун уонна уратыларын туһунан, математикалыы да, дескриптивнай да (ойуулуур) моделлары уонна теориялары оҥоруунан дьарыктанар;
• экэниэмикэ билимэ — экэниэмикэ демографиятын кытта сэргэ «нэһилиэнньэ үлэлиир кыаҕын» үөрэтэр;
• география — нэһилиэнньэ сирирнэн-уотунан түҥэтиллиитин уонна кини көһүүтүн (миграциятын) сорох өрүттэрин үөрэтэр;
• этнография, ону тэҥэ этнология-этнодемографияны кытта нэһилиэнньэ этническай састаабын (тутулун) үөрэтэллэр;
• социология — социальнай демографияны кытта ситимнэһэн нэһилиэнньэ социальнай тутулун (эбэтэр тутулларын) үөрэтэллэр;
• мэдиссиинэ, ону тэҥэ кини коммунальнай уонна социальнай гигиена курдук салаалара — нэһилиэнньэ доруобуйатын туругун үөрэтэллэр;

Демографияҕа нэһилиэнньэ маннык категорияларын араараллар:

• Бастайааннай нэһилиэнньэ — көннөрү нэһилиэнньэ, бу сири бу кэмҥэ буолуохтааҕын курдук куруук олорор сиринэн ааҕынар дьон түмсүүтүн сүрүн категорията^[1]

• Бигэ нэһилиэнньэ — оҕо төрөөһүнүн, дьонун өлүүтүн тэтимиттэн уонна сааһын туругуттан уларыйбат нэһилиэнньэ түөрүйэлии мадыала^[2]

• Стационарнай нэһилиэнньэ — түөрүйэлии нэһилиэнньэ, бигэ нэһилиэнньэ айылҕаттан эбиллиитин дьиҥнээх коэфициэнин чааһынай түгэнэ r = 0 уонна нэһилиэнньэ уларыйбат ахсааныгар P(t) = P(0)^[3]

Ону тэҥэ, бастааҥы дааннайдары хомуйуунан уонна нэһилиэнньэни учуоттааһынынан дьарыктанар нэһилиэнньэ статистикатыгар (демостатистикаҕа), маннык категориялары араараллар:

• Баар нэһилиэнньэ — этиллибит нэһииэнньэлээх пууҥҥа учуоттааһын кэмигэр, өрүү олорор сириттэн тутулуга суох баар нэһилиэнньэ чааһа.
• Бастайааннай (мэлдьи баар) население — учуоттааһын кэмигэр ханна баарыттан тутулуга суох этиллибит нэһииэнньэлээх пууҥҥа өрүү олорор нэһилиэнньэ чааһа.
• Быстах кэмҥэ суох дьон — учуоттааһын кэмигэр өрүү олорор сирдэригэр быстах кэмҥэ суох дьон (6 ыйтан уһуна суох кэмҥэ).
• Быстах кэмҥэ баар дьон — этиллибит нэһииэнньэлээх пууҥҥа учуоттааһын кэмигэр быстах олорор дьон (6 ыйтан уһуна суох кэмҥэ).

• ахсаана уонна уларыйан, сайдан хамсааһына
• демографическэй дьайыыларын тэтимэ: төрүөҕэ, өлүүтэ, айылҕаттан эбиллиитэ, кэргэн буолуута
• тэнийэн олоруута, хойуута, куоракка олохсуйуутун ахсаана, көһүүтэ
• сааһынан, эр киһитин-дьахтарын ахсаанынан тутула уонна дьиэ-кэргэнин туруга
• үөрэҕин таһыма
• расатынан, тылынан, омугунан уонна итэҕэлинэн тутула
• социальнай-экэнэмиэкилии сайдыытын таһыма, олоҕун таһыма

• Нэһилиэнньэ биэрэпиһэ — тустаах кэмҥэ дойдуга эбэтэр дойду чуолкай хааччахтаммыт чааһыгар сыһыаннаах нэһилиэнньэ демографическай, экономическай уонна социальнай дааннайдарын хомуйуу, ырытыы уонна бэчээттээһин.
• Нэһилиэнньэ билиҥҥи учуота, нэһилиэнньэ ахсаанын сыаналааһын — тустаах сир нэһилиэнньэтин айылҕаттан (төрүөх уонна өлүү) уонна механическай хамсааһынын (кэлиитин уонна тахсыытын) тустаах кэмҥэ (болдьоххо) туругун бастайааннай учуоттааһын.

Бу — кинилэр олохторун-дьаһахтарын социальнай көдьүүһүн таһымын быһаарар түмсүүлэргэ холбоммут элбэх дьон интегральнай бэлиэтэ.

«Нэһилиэнньэ хаачыстыбата» диэн категория — бигэ сайдыы уонна ресурса мэктиэтэ, судаарыстыба наассыйалыы, экэниэмикэлии харысхаллаах буолуута.

Ордук элбэхтэ «нэһилиэнньэ» категорията «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин нэһилиэнньэтэ дьарыктаах буолуутун туһунан»19.04.1991 сыллааҕы 1032-1 №-дээх АБ Сокуонугар ахтыллар^[4]

Нэһилиэнньэ хаачыстыбата дьон олоҕуттан, олорор эйгэтиттэн арахсыбат, ону таһынан чопчу устуоруйалыы майгылаах уонна оҥорон таһаарыы туһааннаах ньыматынан быһаарыллар. Олох — дьаһах бары характеристикалара быһаччы уонна төттөрү сибээстэринэн бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнээхтэр уонна ол иһин кинилэр холбоһуктара-бу нэһилиэнньэ хаачыстыбатын уонна олох хаачыстыбатын буолуохтааҕын курдук ситимниир уустук тус сыаллаах тиһик.

Ол түмүгэр нэһилиэнньэ хаачыстыбата наадыйыы эйгэтин нөҥүө олох хаачыстыбатын ис хоһоонноох көрдөрүүлэрин төрүттүүр.

Нэһилиэнньэ хаачыстыбата — бу социальнай олох-дьаһах, общественнай оҥорон таһаарыы уонна общественнай сыһыаннаһыы субъектарын быһыытынан нэһилиэнньэ чопчуланыытын, ол эбэтэр нэһилиэнньэ үөскээбит айылҕа, техническэй, экономическай, социокультурнай усулуобуйаларга эппиэттиир уонна бэйэлэрин уларыйар наадыйыыларыгар сыһыарар дьоҕурун көрдөрөр категория. Нэһилиэнньэ свойствата кэтээн көрүллэр уонна ахсаан өттүнэн кээмэйдэнэр характеристикалар көрүҥнэрин ылаллар (төрөөһүн уонна өлүү, кэргэннэнии уонна арахсыы, үөрэх уонна квалификация таһыма уо.д. а.). Хаачыстыбалаах характеристикалары, бастатан туран доруобуйаны уонна үөрэхтээһини тупсарыы нэһилиэнньэ элбиирин кэмчилээһинин үрдэтэргэ, ол эбэтэр өлүү уонна төрөөһүн абсолютнай ахсааннара аҕыйаатаҕына нэһилиэнньэ ахсаанын уонна онон кини үүнэр тэтимин харыстыыр кыаҕы биэрэр. Нэһилиэнньэ хаачыстыбатын быһаарыы балачча уустук. «Нэһилиэнньэ хаачыстыбата» диэн категорияны социальнай-психологическай сыһыан балачча табыгастаахтык ылынар. Бу өйдөбүлгэ нэһилиэнньэ көхтөөх дьоҕурун уонна наадыйыытын категорията туттуллар. Нэһилиэнньэ хаачыстыбата — сир-уот устуоруйалыы сайдыытын уопутун күүһүнэн оннук үлэлиир дьоҕурдар түмсүүлэрэ. Нэһилиэнньэ хаачыстыбата социальнай-демографическай көрдөрүүлэр түмсүүлэригэр көрдөрүллэр эрээри, кинилэргэ түһэриллибэт.