Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Лабыҥкыр

Лабыҥкыр — Өймөкөөн улууһугар Сордоҥноох хапталыгар сытар күөл. Лабыҥкыр абааһыта диэн үһүйээҥҥэ киирбит, дьиҥнээхтии баара бигэргэммэтэх дьикти харамайынан биллэр.

Географията

Лабыҥкыр күөл Тымныы полюһа диэн ааттанар сир шарын хотугу аҥарын биир саамай тымныы сиригэр сытар.

Индигиир өрүс үөһээ сүүрээнин диэки, Сордоҥноох хапталын ортотугар улахан сымара муус оҥорон хаалларбыт оҥхойугар үөскээбит.

Күөл муора таһымыттан 1020 м үрдүккэ сытар. 14,3 км уһуннаах, 4 км кэриҥэ кэтиттээх көнө муннуктуҥу көрүҥнээх. Муҥутуур кэтитэ 4,14 км тиийэр. Орто дириҥэ 52,6 м тиийэр, ол эрэн түгэҕэр дьикти (аномальнай) оҥхойдор, хайа барыылар баар буоланнар, муҥутуур дириҥэ 75-80 м тиийэр. Уутун дьэҥкирэ 10 м дылы (хотугу өттүгэр)[2]. Уу температурата оннооҕор сайыҥҥы саамай итии күннэргэ 9 °C-тан тахсыбат, түгэҕэр 1,3-2 °C сылаас. Күөл кыһыннары, оннооҕор улахан тымныыныларга бытааннык тоҥор, өйүмүлэрдээх буолар. Күөл хотугу кытыла сымара, чай таастардаах; киин өттө очуос таастаах; соҕурууҥу кытыла дэхси, бөдөҥ коллювийтан (нууч.) (сах. турар[3][4].

Күөлгэ Лабыҥкыр үрэх (Туора-Үрэх уонна Индигиир салаалара) сүүрүгүрэн түһэр уонна ирбэт муус быһыты нөҥүөлээн сүүрүгүрэн тахсар. Күөлгэ үс арыы баар, олортон биирдэстэрэ күөл чопчу ортотугар сытар, туората 30 м кэриҥэ, үрдүгэ 5-6 м. Бу арыы ардыгар уу анныгар сүтэн хаалар диэн олохтоох дьон кэпсииллэр эбит, ол эрэн күөл уутун таһыма олох уларыйбат, онон бу дьэргэлгэн (мираж), харах албына буолуон сөп[5].

undefined

Үһүйээн

Олохтоохтор күөлгэ «Лабыҥкыр абааһыта» диэн ааттанар ханнык эрэ сүдү кыыл баарыгар итэҕэйэллэр. Бу улахан айахтаах, хараҥа бороҥ өҥнөөх, харахтарын икки арда биир миэтэрэттэн тахсалаах харамай үһү диэн ойуулууллар. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, бу аарыма кыыл олус кырыктаах, дьоҥҥо, кыылларга саба түһүөн сөп, кытылга тахсар кыахтаах үһү.

Лабыҥкыр абааһытын туһунан сурахтар 1953 сыллаахха геолог В. И. Твердохлебов кэтээн көрүүтүн уонна иһитиннэриитин кэнниттэн киэҥник тарҕанан барбыттар. Хас да экспедиция тэриллибит да, туох да итэҕэтиилээх түмүк тахсыбатах[3][4].

В. Твердохлебов экспедициятын кэмигэр 1953 сыл от ыйын 30 күнүнээҕи сурунууларыттан:

…Туох эрэ балачча чугас устан ааспыта. Тыынар тыыннаах, ханнык эрэ харамай быһыылааҕа. Кини күөлү эргийэ устубута: бастаан күөл устун, онтон быһаччы биһиэхэ. Чугаһаан истэҕин аайы, ис-испиттэн тымныйан барбытым, таалан хаалбытым. Уу ньуурун үрдүнэн сүүнэ харамай сорҕото эрэ көстүбүтэ…[6]

1970-с сыллардаахха Лабынкырга интэриэc улам уостубут, ол эрэн 1980-c сыллар бүтүүлэригэр эмиэ күөдьүйбүт. Ол төрүөтүнэн Алямс диэн ааттаах репрессия кэмигэр Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт уонна Лабыҥкырга олохсуйбут тороскуус оҕонньор кэпсээннэрэ буолбуттар. Кини Лабыҥкыр абааһытын тиһигин быспакка балыгынан күндүлүүрүн туһунан кэпсиир эбит. 1993 сыллаахха Алямсы, ыараханнык ыалдьыбытыгар, чугастааҕы балыыһаҕа илдьибиттэр. Ону кини күөлтэн ыраатан тэлэһийэ сылдьарыттан буруйданар эбит, Лабыҥкыр миигин бу иһин өлөрүөҕэ диэбит. Балыксыты күөлгэ төннөрө охсубуттар, ол кэннэ кини өр буолбакка өлбүт[4].

Криптозоологтар «Лабыҥкыр абааһыта» туохха сыһыаннаах буолуон сөбүн гипотезалары оҥороллор: бу аарыма сордоҥ дуу, былыргы (реликтовай) күлгэри эбэтэр рептилия дуу диэн[3].

Ону эбии олохтоохтор Лабыҥкыртан чугас Ворота диэн күөлгэ эмиэ туох эрэ харамай баарын иһитиннэрбиттэр да, экспедициялар бу күөлгэ туох да кыыл-сүөл суоҕун дакаастаабыттар[7].

Экспедициялар

  • 2005 сыллаахха «Искатели» телепрограмма күөлгэ экспедиция тэрийбит, ол иһинэн чинчийиилэри, кээмэйдэри оҥорбут. Чуолаан, эхолот көмөтүнэн күөл түгэҕэр аномальнай хайа барыыны, оттон уу телезондатын көмөтүнэн биллибэт харамай сыҥааҕын уҥуоҕун уонна сиһин тоноҕоһун кыырпахтарын булбуттар[8].
  • 2013 сыл олунньутугар Арассыыйа ууга умсуу успуордун Федерацията уонна Нуучча географическай уопсастыбата (РГО) «Тымныы Полюһа» диэн экспедицияны тэрийбиттэр[9]. Бу сырыы чэрчитинэн дайвердар таһырдьа −46 °C, уу сылааһа +2 °C кыраадыска Лабыҥкырга умсубуттара. Бырайыак сүрүн соругунан Лабынкыр флоратын уонна фаунатын үөрэтии, ону тэҥэ киһи организмын экстремальнай усулуобуйаҕа кыаҕын бэрэбиэркэлээһин этэ. Чинчийээччилэр Лабынкыр араас дириҥнэриттэн уу боруобаларын, ону таһынан күөл түгэҕиттэн буор боруобаларын ылбыттар[10].
  • 2016 сыллаахха Нуучча географическай уопсастыбата (РГО) үлэһитэ, Воронежтан сылдьар экстремал айанньыт Андрей Соловьев күөлгэ 100-тэн тахса күн олорбут. Бу сылдьан кини олохтоох дьон уонна 5-7 м кэриҥэ уһуннаах рептилияны салгынтан көрбүт вертолет лүөччүгүн туоһуларын хомуйбут[11]. Маны таһынан, Андрей Соловьев күөлгэ иитиллибит илим дьиктитик, ханнык эрэ улахан харамай алдьатан ааспытын курдук, дьөлөҕөстөнөн хааларын бэлиэтии көрбүт[12][13].

Билинии

  • 2008 сыллаахха Лабынкыр күөл «Известия» хаһыат, «Россия» телеканал уонна «Маяк» радиостанция тэрийбит «Россия сэттэ дьиктитэ» күрэххэ Саха сирин биир кэрэхсэбиллээх сирин быһыытынан кыттыбыт, ол эрээри полуфиналга тахсыбатах[14];
  • 2012 сыллаахха Лабынкыр күөл «Россия Дьиктитэ» диэн ааты ылыыга кыттыбыт[15];
  • 2024 сыллаахха «Моя Планета» телеканал «Тайна на карте» диэн биэрии саҥа түһүмэҕин чэрчитинэн Лабынкыр күөлү Арассыыйа биир саамай кистэлэҥнээх сирдэрин тиһигэр киллэрбит[16].

Быһаарыылар

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 17. Ленско-Индигирский район. Вып. 7. Яна, Индигирка / под ред. И. В. Осиповой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 328 с.
  2. ↑ Топографическая карта оз. Лабынкыр (рус.). Сигэнии күнэ: 3 Муус устар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Участники международной экспедиции на озеро Лабынкыр собираются найти нечто новое. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 «Лабынкырский черт»: кого именно советский ученый увидел в самом загадочном озере Якутии / Путешествия и туризм / iXBT Live, iXBT Live. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  5. ↑ Лабынкыр: тайны загадочного озера Якутии, Улус Медиа. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  6. ↑ Наваждение озера Лабынкыр (англ.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  7. ↑ Озеро Лабынкыр в Энциклопедии чудес, загадок и тайн (рус.). bibliotekar.ru. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 10 Кулун тутар 2014 года.
  8. ↑ Саха сирин дьиктилэрэ — Эдэрсаас, Эдэрсаас – сахалыы сонуннар – новости на якутском языке. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  9. ↑ Экспедиция «Полюс холода» | Русское географическое общество. www.rgo.ru. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 27 Тохсунньу 2021 года.
  10. ↑ Экспедиция 2014 года | Русское географическое общество. www.rgo.ru. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 12 Муус устар 2021 года.
  11. ↑ Послал к черту: отшельник бросил поиски Лабынкырского черта ради матери. МИР24 (19 Сэтинньи 2016). Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2018 года.
  12. ↑ Николай Гурьянов. Воронежец поселился у якутского озера в надежде высмотреть местное чудовище. Моя Планета (1 Сэтинньи 2016). Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2018 года.
  13. ↑ Артём Костин. История выживания: Андрей Соловьёв. Зимовка на озере Лабынкыр (11 Сэтинньи 2016). Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 20 Тохсунньу 2021 года.
  14. ↑ Конкурс «СЕМЬ чудес России» - Республика Саха (Якутия) - Дальневосточный федеральный округ - Региональная идентичность России - Сеть по исследованию идентичности. identityworld.ru. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  15. ↑ На дне озера Лабынкыр, возможно, нашли боевой самолет. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  16. ↑ Озеро Лабынкыр в Якутии претендует на звание самого таинственного места в России — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (3 Ахсынньы 2024). Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.

Категориялар