Кызласов Леонид Романович

Енисей губерниятын Хакас уеһын Синявино сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Аҕата Кызласов Роман Афанасьевич-репрессияламмыта (РСФСР УК58-2, 58-7, 58-8, 58-11 ыст.) уонна ытыллыбыта. Эдьиийин, быраатын кытта ийэтин көрүүтүгэр хаалан улахан кыһалҕалаахтык улааппыта. Өссө оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан (1940 с.) В. П. Левашова салайбыт археологическай хаһыыларга кыттыбыта, С. В. Киселев Соҕуруу Сибиир устуоруйатын туһунан лиэксийэлэрин истибитэ уонна археологияны чэҥээрбитэ. 1941 сыл бэс ыйыгар Абакааҥҥа 1 № -дээх орто оскуоланы бүтэрэн Томскай университет историко-филологическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ.

1942 сыллаахха Леонид Романович танковай училище курсана буолбута уонна ону бүтэрэн баран, Т-34 таанка механик-ыытааччы идэтин ылан, 1943—1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин (Польша, Чехословакия, Германия) 4-с уонна 1-с Украинскай фроннарыгар (24-с гвардейскай танковай биригээдэ) кыргыспыта. Дьиэ кэргэнэ икки төгүл «похоронка» туппута, ол гынан баран Кызласов иккитэ ыараханнык бааһыран, тыыннаах хаалбыта, инбэлиит буолбута. Гвардия старшай сержана.

1945 сыл балаҕан ыйыттан Леонид Романович — МГУ историческай факультетын археология кафедратын устудьуона, 1949 сыллаахха «Алтаай V—X үйэлэргэ» диэн дипломнай үлэтин туйгуннук көмүскээбитэ.

1949—1952 сс. — кафедра аспирана. 1953 сыллаахха Хакас-Минусинскай котловина устуоруйатыгар "Таштык эпохата (Б.э. и. I ү.- б.э. V ү.) диэн кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ, ол үлэтэ биллиилээх монографиятыгар тирэх буолбута. Кафедраҕа үөрэнэ сылдьан 1946—1949 сс. Леонид Романович араас хронологическай уонна култуурнай пааматынньыктары хаһыыга мэлдьи кыттыбыта. Ол курдук, 1949 с. Смоленскай анныгар былыргы Нуучча Уйаланар булгунньахтарын үөрэтиигэ көхтөөхтүк кыттыбыта. 1950 с. МГУ Хакас-Тува археологическай экспедицията тэриллибитэ, ону Леонид Романович Кызласов 1991 с. диэри салайбыта. Экспедиция, 40 сыл устата стационарга эбэтэр разведканан неолит үйэтин бүтүүтүн культовай таастарыттан XV—XVII үйэлэригэр диэри араас кэмнээх пааматынньыктары чинчийбитэ. Тываҕа, Хакасияҕа, Красноярскай кыраайга, Казахстаҥҥа, Киргизияҕа, Прибайкальеҕа уонна Приморьеҕа, сыыйа Сибиир археологиятыгар специалистары бэлэмниир хаапыдыра сүрүн базата буолбута. Түөрт уон сыл устата бу эспэдииссийэ Соҕуруу Сибииргэ киэҥ далааһыннаах археологическай чинчийиилэри ыыппыта, ол түмүгэр икки соҕуруу сибиир омуктарын устуоруйатыгар — тыва уонна хакаас омуктарын улахан матырыйааллары булбуттара. Л. Р. Кызласов бу үлэтин түмүгүнэн 1966 сыллаахха көмүскэммит «Тыва устуоруойата орто үйэлэргэ» диэн докторскай диссертация буолбута.

Соҕуруу Сибиир норуоттарын духуобунай олохторун үөрэтиигэ Л. Р. Кызласов салайааччылаах экспедиция арыйбыт бастакы ытык сирдэрэ, орто үйэтээҕи буддийскай уонна манихейскай таҥара дьиэлэрэ, несторианскай таҥара дьиэтэ улахан кылааты киллэрбиттэрэ. Улахан үлэ Киргизияҕа уонна Казахстаҥҥа ыытыллыбыта.

1977 сыллаахха Хакасияҕа Аскиз трагыгар хаһыы кэмигэр археология профессора Л. Кызласов IX—XII үйэтээҕи куорат урусхалларын булбута^[1].

Л. Р. Кызласов билим-салайар үлэтэ араас сэбиэттэр уонна редколлегиялар чилиэннэрин үлэтигэр көстүбүтэ: ССРС НА Археология институтун учуонай сэбиэтэ (1968—1991), устуоруйа билимин ВАК экспиэртиир хамыыһыйата (1969—1973), ССРС Үөрэҕин Министиэристибэтин уонна РСФСР үөрэҕириитин Министиэристибэтин билим-техническэй уонна Научнай-методическай сэбиэттэрэ (1979—1986), ССРС НА/АБА тюркологтар литератураҕа уонна тылга салааларыгар кэмитиэттэрэ (1988—1993), «Советская археология» (1979—1988) уонна «Татарская археология» сурунааллар редкэллиэгийэтэ (1997 сылтан, Казань), МГУ Хакастааҕы (1950—1986), Тыватааҕы (1955—1985), Киргизиятааҕы (1953—1954), Славянныы (1967) археологическай экспедицияларын салайбыта. Устуоруйа бакылтыатын Сэбиэтин учуонай сэкирэтээрэ (археология уонна этнография сиэксийэтэ, 1953—1960). МГУ историческай факультетын уонна ССРС НА археология институтун үс диссертационнай сэбиэттэрин састаабыгар үлэлээбитэ.

• былыргыны этническэй быһаарыы ньымаларын оҥоруу (Сибиир этническэй археологиятын),
• Соҕуруу Сибиир былыргы уонна орто үйэтээҕи куорат цивилизациятын, Уйгуур хаҕанатын былыргы олохторун арыйыы,
• енисей руна суругун-бичигин даталааһын,
• тамҕалар тустарынан теорияны оҥоруу, хакастар орто үйэтээҕи ускуустубаларын үөрэтии, VIII—XII үйэтээҕи манихейскай храмнарын булуу уонна Сибиир сиригэр хотугу манихействоны арыйыы,
• Кытай, перс, арааб, түүр, гириэк, арҕаа европа уонна нуучча источниктарыгар Сибиир уонна Киин Азия туһунан сурук туоһуларын хомуйуу уонна түмүү

Л. Р. Кызласов билимҥэ уонна хонууга чинчийиилэрин түмүктэрэ элбэх дакылааттарга, тыл этиилэргэ көстөллөр. Кини V уонна VI Норуоттар икки ардыларынааҕы тюркологическай конгресс (Стамбул, 1985, 1988), Москваҕа норуоттар икки ардыларынааҕы историческай конгресска (1964), Бүтүн Сойуустааҕы археологическай (1951 сылтан), региональнай, историческай, тюркологическай, суруйааччылар уонна да атын сессияларыгар, ССРС уонна Арассыыйа араас куораттарыгар, Москваҕа уонна Санкт-Петербурга араас мунньахтар, ааҕыылар уонна кэмпэриэнсийэлэр үлэлэригэр кыттыбыта.

Леонид Романович научнай үлэлэрин испииһэгэ 300-тэн тахса ааттаах, олортон 15 монография, 14 кинигэ. Элбэх ыстатыйалар тас дойдуларга тахсыбыттара: АХШ-ка, Германияҕа, Францияҕа, Италияҕа, Польшаҕа, Турцияҕа, Индияҕа, Японияҕа. Л. Р. Кызласов үлэтин аан дойдутааҕы билиниитинэн кини Финно-Угорскай уопсастыба чилиэнинэн (Хельсинки, 1983) уонна Германия Археологическай институтун чилиэн-корреспонденынан (Берлин, 1984) талыллыыта буолар. Л. Р. Кызласов хакас эпоһын матыыптарынан поэтическай айымньыны, ону тэҥэ учууталларын С. В. Киселев уонна А. В. Арциховскай тустарынан хас да истиҥ ахтыыны суруйбута.

Хас да сыл устата устуоруйа бакылтыатын бастакы кууруһун устудьуоннарыгар («Археология төрүттэрэ» уонна «ССРС археологията») археология уопсай кууруһун аахпыта. Сибиир устуоруйата уонна археологическай матырыйааллара араас интэриэстээх истээччилэри-устудьуоннары хомуйар анал куурустарыгар төрүөт буолбуттара: «Казахстан уонна Киргизия археологията (таас үйэ — эрдэтээҥи орто үйэ)», «Сибиир уонна Уһук Илин неолита уонна энеолита», «Сибиир боруонса үйэтэ», «Сибиир эрдэтээҥи тимир үйэтэ», «Сибиир орто үйэтээҕи археологията», «Сибиир былыргы куораттарын туһунан суругунан биллэриилэр» уо. д. а.

Үгүс сылларга «Археологическое источниковедение» уопсай археологическай семинары салайбыта. Леонид Романович лиэксийэлэригэр уонна куурустарыгар археологическай матырыйааллары уонна кыһалҕалары сиһилии чинчийии, үөрэтиллэр былыргыны хаалларбыт уопсастыбалары ордук толору ырытыы; палеоклиматическай, антропологическай, остеологическай дааннайдары, мал-сал технологическай уратыларын (трасологическай кэтээн көрүүлэртэн металлографическай кэтээн көрүүлэргэ диэри) ырытыы, социальнай-демографическай, лингвистическай уонна этногенетическай гипотезалары сырдатыы. Кини культурнай сибээстэри арыйыыга уонна ойуулааһыҥҥа ураты болҕомтотун уурара, ускуустуба устуоруйатын боппуруостарын көрөрө.

Леонид Романович Кызласов салалтатынан 60-ча сыл иһигэр МГУ кууруһун 70-тан тахса исписэлиис бүтэрбитэ. Кини 40 хандьыдаатын уонна 14 билим дуоктарын бэлэмнээбитэ, онтон 8-һа профессор буолбута.

• Ссрс Государственнай бириэмийэтин лауреата (1985)
• Ломоносов I истиэпэннээх бириэмийэтин лауреата (1982)
• Н. Ф. Катанов аатынан Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. (№ 1, 1993)
• Тыва АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1991)
• Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1994)
• Москватааҕы государственнай университет үтүөлээх бэрэпиэссэрэ (2003)
• Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (өлбүтүн кэннэ) (2025)

Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа уонна инбэлиитэ Л. Р. Кызласов: Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннарынан, «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээлинэн, Сэбиэскэй аармыйа уон мэтээлинэн, «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээлинэн (1984) уонна икки бочуотунай бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Атырдьах ыйын 15 күнүгэр 2025 сыллаахха, Археолог күнүгэр, Л. Р. Кызласовка Хакасия өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ)^[2]. Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү наҕараадатын археолог-востоковед уолугар И. Л. Кызласовка тиксэрбиттэрэ^[3].

• Кызласов Л. Р. Древняя Тува / Л. Р. Кызласов. — М.: Изд-во МГУ, 1979. — 208 с. — 2870 экз. (в пер.)
• Кызласов Л. Р., Леонтьев Н. В. Народные рисунки хакасов / Л. Р. Кызласов, Н. В. Леонтьев. — М.: Наука, 1980. — 176 с. — 8000 экз. (обл.)
• История Хакасии с древнейших времён до 1917 / Под ред. Л. Р. Кызласова. — М.: Восточная литература, Наука, 1993. — 528 с. — 10 700 экз. — ISBN 5-02-017080-1 (в пер.)
• Кызласов Л. Р. Городская цивилизация Срединной и Северной Азии / Л. Р. Кызласов. — М.: Восточная литература, 2006. — 360 с. — 500 экз. — ISBN 5-02-018532-9 (суперобл.)
• Таштыкская эпоха в истории Хакасско-Минусинской котловины (1960),
• Кызласов Л. Р. Низами о древнехакасском государстве // Советская археология. 1968. № 4. С.69-76.
• История Тувы в средние века (1969),
• Древняя Тува. От палеолита до IX в. (1979),
• Народные рисунки хакасов (в соавторстве с Н. В. Леонтьевым) (1980),
• История Южной Сибири в средние века (1984),
• Древнейшая Хакасия. М.: Изд-во Московского университета. 1986. 294 с.
• Древняя и средневековая история Южной Сибири. В кратком изложении (1989, 1991),
• Декоративное искусство средневековых хакасов, как исторический источник (в соавторстве с Г. Г. Король) (1990),
• Die ältesten Heiligtümer im mittleren Ienissei-Tal // Beiträge zur Allgemeinen und vergleichenden Archäologie. Bd. 9-10. Mainz, 1990. 137 s.,
• Очерки по истории Южной Сибири и Центральной Азии (1992),
• Письменные известия о древних городах Сибири (1992),
• Земля Сибирская (1994),
• О присоединении Хакасии к России (1996),
• В Сибирию неведомую за письменами таинственными (1998).
• Гуннский дворец на Енисее: Проблема ранней государственности Южной Сибири / Л. Р. Кызласов; МГУ им. М. В. Ломоносова; Правительство Респ. Хакасия; Хакасская археолог. экспедиция. — М. : Вост. лит., 2001. — 12 л. — ISBN 5-02-018198-6, 600 экз.
• Новая датировка памятников енисейской письменности // Советская археология. 1960. № 3. С. 152—161.
• О датировке памятников енисейской письменности // Советская археология. 1965. № 3. С. 38—49.
• О назначении древнетюркских каменных изваяний, изображающих людей // Советская археология. 1964. № 2. С. 27—39.