Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Курнатовскай Виктор Константинович

Курнатовскай Виктор Константинович (1868 сыл бэс ыйын 28 күнэ [от ыйын 10 күнэ] , Рига — 1912 сыл балаҕан ыйын 19 күнэ [алтынньы 2 күнэ] , Париж, Франция) - идэтийбит революционер, социал-демократ, 24 сыл эмиграцияҕа, сыылкаҕа (ол иһигэр Дьокуускайга), хаайыыларга, хаатыргаҕа сылдьыбыт.

Олоҕун олуктара

1868 сыллаахха Ригаҕа дворянин, быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт[2] в Риге 28 июня [10 июля] 1868 года[3].

Санкт-Петербург университиэтигэр үөрэммит, 1887 сыллаахха норуот-сомоҕо тэрээһиннэригэр кыттыбытын иһин үөрэҕиттэн уһуллубут.

1888 сыллаахха Московскай университиэткэ туттарсыбыт, марксизм куруһуогун салайбыт. 1889 сыллаахха университиэттэн уһуллубут уонна Шенкурскайга Архангельскай губернияҕа ыытыллыбыт[3].

1892 с Швейцарияҕа эмиграциялаабыт, онно Цюрих политехническай институтун бутэрбит (1896). «Освобождение труда» диэн марксист бөлөх үлэтигэр кыттыыны ылбыт[2][3].

1897 сыллаахха Россияҕа төннүүтүгэр кыраныыссаҕа тутуллубут уонна Минусинскайга утаарыллыбыт. Сыылкатын Ивановкаҕа уонна Ермаковскайга атаарбыт (1897-1900).

1898 сыллаахха Гусев сахарнай заводугар технигынан үлэлээбит.

Сыылкаҕа сылдьан Ленины кытта билсибит.

Атырдьах ыйын 20-22 күннэригэр 1899 сыллаахха, Минусинскайга 17 марксист сыылынайдар мунньахтарын кыттыылааҕа буолбут, онно Ленин суруйбут «Российскай социал-демократтар утарсыылара» диэн «кредо экономистары» утары суруллубут үлэҕэ илии баттаабыт[2][3].

1900 сыл бүтүүтэ Тифлиска социал-демократическай түмсүүнү салайбыт.

1901 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр 2,5 сылга хаайыллыбыт уонна 4 сылга Илиҥҥи Сибииргэ сыылкаҕа ыыттыллыбыт.

1903 с. балаҕан ыйыгар Александровскай пересыльнай хаайыыга кэлбит, 1903 сыллаахха сэтинньи ыйга Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт.1904 сыллаахха олунньу 18 күнүттэн кулун тутар 7 күнүгэр диэри А.А. Костюшко-Валюжаниһы кытта саалаах-сэбиргэллээх 56 политссыльнайдар бастаанньаларын салайбыт, ол иһин киниттэн дворянин аатын соппуттар уонна 12 сылга хаатырга үлэтигэр ыыппыттар.

1904 с. олунньу 18 күнүгэр Ф.П. Романов диэн саха киһитин 2 этээстээх дьиэтигэр баррикада оҥостубуттар. Кинилэр маннык ирдэбиллэри туруорсубуттар: ссылка срога бүттэҕинэ политссыльнайдары Россияҕа төттөрү ыытыы, свиданияны көҥүллээһин, административнай санкциялары суох гыныы. Романовестары олохтоох нэһилиэнньэ өйөөбөтөх. Кинилэр дьиэлэрин городовойдар, казактар уонна байыаннайдар төгүрүйбүттэр. Ытыалааһын түмүгэр 1 киһи өлбүт уонна 3 сыылкалаахтар бааһырбыттар. Кулун тутар 7 күнүгэр губернатортан байыаннайдар тыыппаттарын туһунан гарантияны тутан бараннар бырачыастааччылар былааска бэриммиттэр. Бары сууттаммыт политссыльнайдар 1905 сыллаахха алтынньы 17 күнүгэр Манифест көмөтүнэн босхоломмуттар[3][4].

Хаайыыттан босхолоноот, Чита куоракка тиийэн тиийэн Россия социал-демократ оробуочайдар партияларын (РСДРП) чилиэнэ буолбут. Читаҕа оробуочайдар сэбилэниилээх бастаанньаларын бэлэмнээһиҥҥэ көхтөөхтүк кыттыбыт. 1905 сыл сэтинньи 22 күнүгэр тэриллибит Саллаат уонна казак дьокутааттар Сэбиэттэрин салайааччылара эбит[3][5][6].

Бу сыл ахсынньы ыйыттан В. К. Курнатовскай редакциятынан 8-10 тыһыынча экземплярдаах «Забайкальский рабочий» хаһыат тахсар буолбут. Хаһыат РСДРП Читатааҕы кэмитиэтин бэчээтин уоргана этэ[3][5][7].

1905 сыл ахсынньы 20 күнүгэр Курнатовскай салайааччылаах делегация Акатуй хаатыргалаах хаайыытыттан 15 мотуруоһу быыһаабыт[3][4][5].

1906 сыл тохсунньу 22 күнүгэр генерал Павел Ренненкампф экспедицията бастаанньаны хам баттыыр сыаллаах Читаҕа киирбит. «Читинскай өрөспүүбүлүкэ» хам баттаммытын кэннэ 400 киһи хаайыллыбыт[5], ол иһигэр Курнатовскай[3].

1906 сыл кулун тутарыгар Байыаннай-хонуу суута Курнатовскайы өлөрөргө быһаарбыт. Ол эрэн бириигэбэрэ уларыйан, өлөрүү оннугар болдьоҕо суох хаатыргаҕа ыытыллыбыт[2][3].

1906 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр быраас көмөтүнэн балыыһаттан күрээбит. Владивостокка тиийэн, онно олохтоох РСДРП тэрилтэтин кытта сибээстэһэн, Австралияҕа диэри билиэт ылбыт.

1910 сыллаахха, ыараханнык ыалдьа сылдьан, Парижка кэлбит, онно икки сыл буолан баран, 1912 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр, өлбүт[2][3].

Аатын үйэтитии

Виктор Константинович Курнатовскай аата Арассыыйа хас да регионнарыгар география ааттарыгар, өйдөбүнньүк дуоскаларга уонна атын култуура эбийиэктэригэр үйэтитиллибит.

Забайкальскай кыраайга (Чита к.):

  • Курнатовскай аатынан куорат Киин оройуонугар биир уулусса ааттаммыт;
  • «Забайкальский рабочий» хаһыат эрэдээксийэтин дьиэтигэр кини хаһыат бастакы эрэдээктэрэ буоларын (1905 с. ахсынньы 7 күнүттэн) кэриэстээн өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубут;
  • Забайкальскай кыраай бастыҥ суруналыыстарыгар туттарыллар В.К. Курнатовскай аатынан бириэмийэ олохтоммут[3][8].

Красноярскай кыраайга:

  • Ермаковское сэлиэнньэ биир киин уулуссата Курнатовскай аатын сүгэр;
  • Ермаковскайга, Буденнай уонна Курнатовскай уулуссалар быһа охсуһууларыгар, В.К. Курнатовскай 1898-1900 сылларга сыылкаҕа олорбут дьиэтэ (Буденнай уулуссата, 78) баар. Бу дьиэ регионнааҕы суолталаах устуоруйа пааматынньыга буолар[9];
  • Курнатовскай аата Курагино куорат тииптээх бөһүөлэгэр биир уулуссаҕа иҥэриллибит[3][10]..

Саха сиригэр:

  • 1977 сыл кулун тутарыгар Дьокуускайга урукку Пилоттар переулоктара-1 (Үрүҥ күөл оройуонугар) Курнатовскай уулуссаnf диэн буолбут[11];
  • Дьокуускайга олохтоох суолталаах култуура утумун эбийиэгин территориятын кыраныыссата официаллык бигэргэтиллибит. "Өйдөбүнньүк сир, манна 1904 с. Курнатовскай Виктор Константинович олорбута...» диэн суруктаах мемориальнай дуоска туруоруллубут[12].

Украина суруйааччыта М.П. Нечай «Илиҥҥи бастион» (1972) романыгар В. К. Курнатовскай биографията көстөр.

  1. ↑ 1 2 Курнатовский Виктор Константинович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Курнатовский Виктор Константинович (рус.). БСЭ (18 Олунньу 2026).
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Курнатовский Виктор Константинович (рус.). Энциклопедия Забайкалья (18 Олунньу 2026).
  4. ↑ 1 2 Акатуйская тюрьма (рус.). Энциклопедия Забайкалья (18 Олунньу 2026).
  5. ↑ 1 2 3 4 Читинская республика (рус.). Энциклопедия Забайкалья (18 Олунньу 2026).
  6. ↑ Революция 1905—07 (рус.). Энциклопедия Забайкалья (18 Олунньу 2026).
  7. ↑ «Забайкальский рабочий» (рус.). Энциклопедия Забайкалья (18 Олунньу 2026).
  8. ↑ В Военно-историческом музее Дома офицеров состоялось мероприятие, посвящённое 150-летию со дня рождения революционного деятеля, первого редактора газеты «Забайкальский рабочий» Виктора Константиновича Курнатовского : ГАУ Дом офицеров Забайкальского края. domoficerov.com. Сигэнии күнэ: 18 Олунньу 2026.
  9. ↑ Карточка объекта из ЕГРОКН. ru-monuments.toolforge.org. Сигэнии күнэ: 18 Олунньу 2026.
  10. ↑ В Военно-историческом музее Дома офицеров состоялось мероприятие, посвящённое 150-летию со дня рождения революционного деятеля, первого редактора газеты «Забайкальский рабочий» Виктора Константиновича Курнатовского : ГАУ Дом офицеров Забайкальского края. domoficerov.com. Сигэнии күнэ: 18 Олунньу 2026.
  11. ↑ ул Курнатовского 3 стр.5 ЯКУТСК Республика Саха (Якутия) Паспорт дома (рус.). prawdom.ru. Сигэнии күнэ: 18 Олунньу 2026.
  12. ↑ Приказ Департамента Республики Саха (Якутия) по охране объектов культурного наследия от 04.05.2022 № 68-ОД ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). pravotest.msk.rsnet.ru. Сигэнии күнэ: 18 Олунньу 2026.

Категориялар