Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Дьокуускайдааҕы бырачыас

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Дьокуускайдааҕы бырачыас (нууч. Якутская трагедия) (Монастырёвский бунт, Монастырёвка[1][2] эбэтэр «Монастырёв трагедията»[1]) — 1889 сыл кулун тутар 22 күнүгэр Дьокуускайга политическай сыылынайдар тэрийбит сэбилэниилээх бырачыастарын хам баттааһын. Сибиир политическай сыылкатын устуоруйатыгар биир бөдөҥ түбэлтэ[1][2].

Түбэлтэ хронологията

1889 сыл сааһыгар Дьокуускайга 30-тан тахса политическай сыылынай мустубут, олортон улахан аҥаара хотугу уокуруктарга ыытыллыахтаах эбит. Вице-губернатор Осташкин сыылынайдарга сыһыаннаан сокуоннайа суох кэккэ дьаһаллары оҥорбут[2].

Кулун тутар 22 күнүгэр — 33 сыылынай (атын дааннайдарынан - 34: 29 дьэбириэй уонна 5 нуучча[3]) Монастырев диэн саха киһитин дьиэтигэр (билигин Хотугу норуоттар историяларын уонна култуураларын түмэлин сиригэр) мустубуттар, Бүлүү, Верхоянскай уонна Халыма уокуруктарыгар ыытыы быраабылаларын кытаатыннарыыны уонна былаас талбытынан дьаһайарын утарбыттар. Бырачыаһы сэбилэниилээх күүстэринэн хам баттаабыттара. Бырабыыталыстыба сэриилэрин кытта киирсии кэмигэр алта сыылынай өлбүт, уон киһи бааһырбыт, саба түһээччилэр өттүлэриттэн үс киһи бааһырбыт уонна биир киһи бааһыран өлбүт[1].

Сэбиэскэй суруйааччы А. Я. Бруштейн «Дорога уходит в даль…» автобиографическай кинигэтигэр Дьокуускайдааҕы алдьархай түбэлтэтэ сыылынай ааатыттан кэпсэнэр. Кини Дьокуускайга кэлээт, салгыы Орто Халымаҕа барар айаны салҕыырга наадалаах ас-үөл, сылаас таҥас атыылаһарга бириэмэ бэриллибэтэҕэ, онно суол нэһилиэнньэтэ суох сиринэн ааһара, онон түүлээх таҥаһы, пиимэни, таҥаһы, килиэби, эти уонна да атын аһылыгы илдьэ барыахха наада этэ диэн кэпсиир. Сыылынайдар губернаторга айаны тохтото түһэргэ диэн сайабылыанньа суруйан эрдэхтэринэ, сарсыныгар кимиэхэ эмэ мустан, хоруй кэтэһэргэ сорудахтаабыттар. Сарсыныгар, бары мустубуттарын кэннэ, тиэргэҥҥэ тахсан күүтүҥ диэн бирикээстээбиттэр. Эмискэ икки офицер хамаандалаах сэбилэниилээх этэрээт кэлэн ытыалаан киирэн барбыта. Сыылынайдартан сорохторо сэптээх-сэбиргэллээх буолан, утарсыыны оҥорбуттар да, кыаллыбатах. Кыргыһыы бүппүтүн кэннэ тыыннаах хаалбыттары хаайыыга укпуттар (бу иннинэ сыылынайдар Дьокуускайга көҥүл квартираларга олорбуттар), онтон бааһырбыттары хаайыы балыыһатыгар ыыппыттар. Петербуртан «өрө туруу» иһин барыларын кытаанахтык — байыаннай суутунан дьүүллүүр бирикээс кэлбит.[4]

Өрө туруу тыыннаах хаалбыт кыттыылаахтара Дьокуускайдааҕы байыаннай суутун иннигэр турбуттар. Үс киһини — А. Л.Гаусманы, Н. Л. Зотовы, Л. М. Коган-Бернштейны ыйаан өлөрөргө уурбуттар, түөрт киһини болдьоҕо суох хаатыргаҕа, өссө 20 киһини араас болдьоххо хаатыргаҕа уурбуттар[1]. Өлөрөр бириигэбэрдэр Дьокуускай хаайыытын күрүөтүн таһыгар атырдьах ыйын 7 күнүгэр 1889 сыллаахха сарсыарда 4 чааска толоруллубуттара. Ыараханнык бааһырбыт Л.М. Коган-Бернштейны сыппыт оронуттан быһа ыйаан өлөрбүттэр.

Дьэбириэйдэр общиналара дьэбириэй-революционердарын (С.Я. Гуревиһы, Я. Ноткины, Г. Шуру, С. Пигы, А. Л. Гаусманы уонна Л. М. Коган-Бернштейны) дьэбириэйдэр кылабыыһаларыгар бырааттыы ииҥҥэ көмпүттэрэ. А.Л. Гаусман уҥуоҕар пааматынньык туруоруллубута, ол гынан баран ол суруктарын 1890 сыл кулун тутарыгар полиция бирикээһинэн суох гыммыттара. Атыттар Дьокуускай куорат урукку Никольскай кылабыыһатыгар Николаевскай собуорун аттыгар көмүллүбүттэрэ. 2019 сыллаахха Дьэбириэй кылабыыһатыгар бырааттыы иин эрэгийиэн суолталаах култуура нэһилиэстибэтин эбийиэгин статуһун ылбыта[5].

Уопсастыбаннас хардата

Бу түбэлтэ либеральнай арассыыйаҕа уонна аан дойду уопсастыбаннаһыгар күүстээх утарылаһар санааны таһаарбыттара. 1890 сыл саҕаланыытыгар Нью-Йорк Volkzeitung, Gerald, The Banner хаһыаттара буруйдуур ыстатыйалары бэчээттээбиттэрэ. Английскай Times «Якутская бойня» диэн ааттаах Борис Гейман суруктарын таһаарбыта.

Арассыыйа бырабыыталыстыбата бууннааччылар көрдөбүллэрин толорорго уонна сыылынайдары ыытыы урукку быраабылаларын чөлүгэр түһэрэргэ күһэллибитэ.

Дьокуускайдааҕы алдьархай сиэртибэлэрин испииһэгэ

Өлбүттэр

  • С. Я. Гуревич (С. А. Пик кэргэнэ)
  • П. А. Муханов
  • Я. Ш. Ноткин
  • С. А. Пик
  • П. П. Подбельский (В. Н. Подбельскай аҕата)
  • Г. Е. Шур

Өлөрүллүбүттэр

  • А. Л. Гаусман
  • Н. Л. Зотов
  • Л. М. Коган-Бернштейн

Бааһырбыттар

  • М. И. Фондаминский

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Гоголева Н. К. Из истории якутской ссылки XVII – начала XX вв. // Сибирская ссылка : сборник научных статей / ответственные редакторы: Дамешек Л. М. и др.. — Иркутск: Оттиск, 2017. — Вып. 8 (20). — С. 240—241. — ISBN 978-5-9909345-4-2.
  2. ↑ 1 2 3 Петров Прокопий Устинович Революционная деятельность большевиков в Якутской ссылке. — М.: Политиздат, 1964. — С. 11. — 80 с.
  3. ↑ «Монастыревская трагедия», «Еврейское слово», № 50 (173). e-slovo.ru. Сигэнии күнэ: 4 Олунньу 2026.
  4. ↑ А. Я. Бруштейн «Дорога уходит в даль…»
  5. ↑ Приказ Департамента Республики Саха (Якутия) по охране объектов культурного наследия от 17.11.2019 № 325-ОД. Официальный интернет-портал правовой информации. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026. Архивировано 21 Ахсынньы 2024 года.

Литература

  • Якутская трагедия 1889 // Экслибрис — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 30).
  • Кротов, М. А. Два вооружённых протеста якутских политических ссыльных. — Якутск: Кн. изд-во, 1974. — С. 11–29. — 70 с.
  • Макаров, И. Г. Уголовная, религиозная и политическая ссылка в Якутии: вторая половина XIX в. : монография / отв. ред. Д. А. Ширики; Акад. наук Респ. Саха (Якутия), Ин-т гуманитар. исслед.. — Новосибирск: Наука, 2005. — С. 165–168. — 255 с. — ISBN 5-02-032354-3
  • Минор О. С. Это было давно… : Воспоминания солдата революции. — Париж, 1933. — 143 с.
  • Явловский П. П. Летопись города Якутска от основания его до нашего времени. — Якутск: Изд-во «Якутский край», 2004. — Т. 2: 1801-1914 гг.. — С. 134–136. — 352 с. — ISBN 5-89053-029-1

Категориялар