Геденштром Матвей Матвеевич

Рига куоракка швед төрүттээх дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, Маттиас Маттиассон Геденстрём (Mattias Mattiasson Hedenström) диэн швед аатын сүгэрэ.

Юрьев университетыгар лиэксийэлэри истибитэ, ол эрээри үөрэҕин бүтэрбэккэ Ревель таможнятыгар үлэҕэ киирбитэ. Контрабанда дьыалатыгар эриллэн суукка түбэспитэ уонна Сибииргэ көскө ыытыллыбыта^[2].

1808 сыллаахха Геденштром Иркутскайга кэлбитэ уонна манна Муустаах далай кытылларын чинчийэр сулууспалаах сорудахтаммыта. 1808—1810 сыллардаахха Саҥа Сибиир арыыларын каартаҕа түһэрэр уонна чинчийэр экспедицияны салайбыта. Үөрэх үлэтигэр бэлэмэ суох буолан, Геденштром сир кэтитин уонна уһунун быһаарарга, уопсайынан билим прибордарынан туһанарга элбэххэ эрдэ үөрэниэхтээх этэ. Кини көмөлөһөөччүлэринэн геодезист Пшеницин уонна сир кэмнээччи И. Кожевин анаммыттара. Геденштром экспедициятын кытта Санников сирин туһунан боппуруос үөскээһинэ ситимнээх, ону Котельнай арыытыттан хотугулуу-арҕаа диэки Я. Санников (экспедиция кыттыылааҕа) көрбүт үһү диэн этэллэрэ. Геденштром «Сибиир полыньята» баарын дакаастаабыта — бу уста сылдьар муустар уонна кытыл мууһун икки ардыгар баар киэҥ аһаҕас уулаах сир. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэрин төрдүлэрин икки ардынааҕы кытылы суруйбута. 1809 сыллаахха промышленник Сыроватскай 1806 сыллаахха арыйбыт арыытын илин өттүгэр сылдьыбыта уонна киниэхэ Саҥа Сибиир диэн ааты биэрбитэ, бу аат 1810 сыллаахха бигэргэтиллибитэ^[3].

1813 сыллаахха кини Иркутскай губернаторын канцеляриятыгар үлэҕэ киирбитэ, онтон 1818 сылга диэри Верхнеудинскай исправнигын дуоһунаһыгар сылдьыбыта. Бу да дуоһунаска сылдьан Геденштром билим чинчийиилэрин салҕаабыта, минералогическай уонна ботаническай коллекциялары хомуйбута. Саха сирин уонна Забайкалье устун элбэхтик айаннаабыта.

Геденштром Иркутскай биллиилээх губернатора Н. И. Трескиҥҥэ ордук чугас дьонтон биирдэстэрэ этэ уонна губернатор сорудаҕынан килиэп атыылаһан улахан баайы-дуолу мунньуммута. Трескинниин чугаһа кинини 1819 сыллаахха Сибииргэ генерал-губернатор Сперанскай кэлбитигэр бэйэтин начаалынньыгын таҥнарыахсыта буоларыгар мэһэйдээбэтэҕэ, ол эрээри ити кинини бэйэтин эппиэтинэстэн быыһаабатаҕа. Казна үбүн уорбутун иһин кини 1820 сыл олунньу 20 күнүгэр дуоһунаһыттан ууратыллыбыта. Геденштром губернатор килиэп атыылаһыытыгар кыттыспытыгар, казнаҕа тииҥ тириитин атыылаһыыга сыыһа дьаһайбытыгар, Хоринскай сүрүн тайшатыгар сыһыаннаах кырдьыга суох быһыытыгар, сокуоннайа суох хомуурдарга уонна казна наадатыгар килиэп атыылаһарыгар атыылааччыларга харчыны тиэрдибэтэҕигэр буруйдаммыта. Сперанскай отчуотун 1821 сыл от ыйын 28 күнүгэр тэриллибит анал кэмитиэт көрбүтэ. Бу кэмитиэт Сибиирдээҕи ревизиянан буруйдаммыт дьону барыларын 10 разрядка араарбыта. Геденштром 3-с разрядка түбэспитэ, киниэхэ маннык быһаарыы тахсыбыта: инникитин ханнык да дуоһунаска аныыры боборго, чиновниктары ис губернияларга олорорго үүрэргэ. Ол эрээри Үрдүкү ыйааҕынан Геденштрому Сибииртэн үүрбэтэхтэрэ. Кини Тобольскайга олохсуйбута. Арҕаа Сибиир салалтата Геденштром курдук дьоҕурдаах киһи билиэтин уонна уопутун туһаныан баҕаран, кинини иккистээн сулууспаҕа киллэрэр көҥүлү ситиспитэ. 1827 сыллаахха Геденштром Европейскай Арассыыйаҕа төннөр көҥүлү ылбыта уонна, Сперанскай көрдөһүүтүнэн, Мэдэссиинэ департамеҥҥа отдел начаалынньыгын дуоһунаһыгар киирбитэ. Манна кини аптекарьдары учуот өттүнэн хонтуруоллуур ураты ньыманы туһанары эппитэ уонна ол нөҥүө кинилэр дохуоттарын улахан өттүттэн матарбыта.

1830 сыллаахха Сибииргэ төннөр, 1832 сыллаахха Томскайга губерния почтмейстерынан ананар. 1839 сыллаахха сыл аайы 1250 солкуобай кээмэйдээх биэнсийэ ылар бырааптаах отставкаҕа тахсан, Геденштром Томскай аттыгар Хайдукова дэриэбинэтигэр олохсуйбута. Манна кини 1845 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр (атын дааннайдарынан — балаҕан ыйын 2 күнүгэр) олус дьадаҥытык олорон өлбүтэ. «Журнал народного просвещения» таһаарыытыгар 1845 сыл алтынньы ыйынааҕы некрологар маннык суруллубута:

М. М. Геденштром уҥуоҕа хаалбатах^[3][4].

Геденштром бэйэтин научнай чинчийиилэрин түмүктэрин маннык ыстатыйаларга уонна туспа кинигэлэргэ бэчээттэппитэ:

• Путешествие Геденштрома по Ледовитому морю и островам оного, лежащим от устья Лены к востоку(«Сибирский Вестник», 1822 г., ч. 17—19);
• Описание берегов Ледовитого моря от устья Яны до Баранова камня (там же, 1823 г., ч. 2);
• Записки о Сибири («Журн. Минист. Внутр. Дел», 1829 г., ч. 1, кн. 1; 1830 г., ч. 2, кн. 1—3; ч. 3, кн. 4);
• Отрывки о Сибири (СПб., 1830 г.); по-немецки: «Fragmente oder Etwas uber Sibirien» (S.-Pb., 1842);
• Острова между Леной и Колымой («Русский Инвалид», 1838 г., № 268);
• Новая Сибирь (там же, № 313);
• Головы неизвестных животных, находимых в Северной Сибири (там же, № 318);
• О Байкале (там же, 1839 г., № 9 и 10);
• Выписка из его неизданного сочинения: «Сибирь» («Москвитянин», 1842 г., ч. 5, № 9).

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.