Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Веденяпин Аполлон Васильевич

Веденяпин Аполлон Васильевич (1803, Веденяпино[d], Тамбов күбүөрүнэ[d] — 1872 сыл от ыйын 2 күнэ [14 күнэ], Тройни[d], Пенза күбүөрүнэ[d]) — Арассыыйа байыаннай сулууспалааҕа, подпоручик. Холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын чилиэнэ. Естествоиспытатель. Алексей Васильевич Веденяпин быраата.

Биографията

Эрдэтээҥи сыллара уонна байыаннай сулууспата

Веденяпиннар дворяннартан төрүттээх. Тамбовскай губерния Темниковскай уеһын Веденяпино сэлиэнньэтигэр кыра сирдээх дворянин, отставкаҕа сылдьар майор Василий Никитич Веденяпин уонна кини кэргэнэ Дарья Михайловна (кыыс эрдэҕинээҕи фамилията Кашкарова) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[1].

Тамбовтааҕы дворянскай училищены бүтэрэн баран (1813—1816), 2-с кадетскай куорпуска үөрэммитэ (1816 сыл тохсунньу 20 күнүгэр кадет буолбута). 1821 сыл тохсунньу 30 күнүгэр прапорщик чыыннаах Тараще куоракка баар 9-с артиллерийскай биригээдэҕэ ананан тахсыбыта. 1825 сыл бэс ыйын 10 күнүгэр подпоручик чыыннаах буолбута[2].

Декабристар дьыалаларыгар кыттыыта

1825 сыл ыам ыйыттан «Холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын» чилиэнэ этэ, Я. М. Андреевич кыбартыыратыгар уонна С. И. Муравьёв-Апостол, М. П. Бестужев-Рюмин балааккаларыгар буолбут мунньахтарга кыттыбыта. Өрөбөлүүссүйэни оҥорууга норуоту уонна көннөрү саллааттары кытыннарыы туһунан «Холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын» идеята киниэхэ чугас этэ, ол иһин декабристар Соҕурууҥҥу уопсастыбаларын кытта холбоһууну утарбыта[3].

Хаайыы уонна силиэстийэ

1826 сыл саҕаланыытыгар генерал Л. Рот бирикээһинэн П. И. Борисовы туппута (кэлин Борисов бэйэтэ Веденяпины декабристар хамсааһыннарын кыттыылааҕын быһыытынан силиэстийэлиир хамыыһыйаҕа эппитэ). Тутуллубут поручик Фаддей Врангели Санкт-Петербург куоракка диэри доҕуһуоллаан тиэрдибитэ, онно бэйэтэ эмиэ олунньу 2 (14) күнүгэр тутуллубута. Бастаан Сүрүн штабка, онтон Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллан сыппыта. VIII разрядынан буруйданан, от ыйын 10 (22) күнүгэр Веденяпин Сибииргэ үйэтин тухары көскө ыытылларга уураахтаммыта (кэлин бу болдьоҕу 20 сылга диэри кылгаппыттара)[3].

Көскө ыытыы

1826 сыл күһүнүгэр Веденяпин Үөһээ Бүлүүгэ кэлбитэ, ол сыл бүтүүтүттэн Иркутскай губерния Киренскэй куоратыгар олорбута. Кини сир оҥоруутунан дьарыктаммыта, Киренскэйгэ аан бастакынан гималайскай нэчимиэни ыспыта[4]. Бэйэтин уопуттарын туһунан чинчийии суруйбута, хамначчыттаабыта (1828 сыллаахха итини боппуттара), сүөһү ииппитэ[5]. Ону таһынан Аполлон Веденяпиҥҥа булдунан уонна эргиэнинэн дьарыктанарын көҥүллээбиттэрэ[6].

Земскэй суукка суруксут эбээһинэһин толорбута. 1841 сыл атырдьах ыйыттан Иркутскайдааҕы байыаннай госпиталга кыра суруксутунан сулууспалаабыта, 1844 сылтан Иркутскайдааҕы гражданскай балыыһа көрөөччүтүн көмөлөһөөччүтэ, оттон 1848 сыл атырдьах ыйыттан балыыһа көрөөччүтэ буолбута. 1849 сыл от ыйын 16 (28) күнүгэр коллежскай регистратор чыыныгар таһаарыллыбыта. 1850 сыл от ыйын 7 (19) күнүттэн Иркутскайдааҕы уокурук суутун заседателинэн анаммыта уонна бу дуоһунаска 1855 сыл олунньу 17 (кулун тутар 1) күнүгэр диэри, бэйэтин баҕатынан губернскай сэкирэтээр чыыннаах отставкаҕа барыар диэри үлэлээбитэ[7].

1856 сыллааҕы амнистиянан, импэрээтэр Александр II көҥүлүнэн, Тамбовскай губернияҕа кэлбитэ. 1858 сыл ахсынньы 12 (24) күнүгэр полиция кэтэбилиттэн босхоломмута, ол эрээри кини Санкт-Петербург уонна Москва куораттарга сылдьар бырааба суоҕа.

1872 сыл от ыйыгар Пензенскай губерния Краснослободскай уеһын бэйэтин бас билэр Тройни сэлиэнньэтигэр өлбүтэ. Тройни аттыгар турар Селищи сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ[8].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Елена Гаврилова[3];
  • Оҕолоро — Александра, Надежда, Варвара, Елена.

Быһаарыылар

  1. ↑ Дьиэ кэргэҥҥэ декабрист бырааттыылар Аполлон уонна Алексей таһынан өссө Николай (1806 төр.), Александр (1807 төр.), Павел уонна Иван (1812 төр.) уонна Надежда кыыс (1810 төр.) төрөөбүттэрэ.
  2. ↑ Тамбовская энциклопедия | Веденяпин Аполлон Васильевич (рус.). Тамбовская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 6 Сэтинньи 2025.
  3. ↑ 1 2 3 ДБС, с. 37
  4. ↑ Чуковская Л., с. 113
  5. ↑ Бойко В.П., с. 132
  6. ↑ Бойко В.П., с. 100
  7. ↑ Бойко В.П., с. 133—134
  8. ↑ С.А. Телина. К 220-летию со дня рождения декабриста А.В. Веденяпина (рус.). mrkm.ru. Сигэнии күнэ: 6 Сэтинньи 2025. Архивировано 15 Олунньу 2025 года.

Литэрэтиирэ

  • Декабристы. Биографический справочник / Под редакцией М. В. Нечкиной. — М.: Наука, 1988. — С. 37—38, 236. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-009485-4
  • Веденяпин, Аполлон Васильевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (третье издание)
  • Восстание декабристов: Материалы. — Л., 1925. — Т. 8.
  • Чернухин А. А. Декабристы братья Веденяпины // Литературная Мордовия. — Саранск, 1955. — № 10.
  • Бойко В.П. Декабристы в Сибири: предпринимательство, образ жизни, социокультурный облик. — Томск: Издательство ТГАСУ, 2013. — 270 с.
  • Чуковская Л. Декабристы-исследователи Сибири. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1951.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар