Бүтүн Арассыыйатааҕы самбо күнэ

Самбо 1938 сыл сэтинньи 16 күнүгэр төрөөбүтэ ССРС спордун кэмитиэтэ «көҥүл стили (самбо) сайыннарар туһунан» 633 №-дээх бирикээс таһаартаран, спорт көрүҥнэрин ахсааныгар киллэрбитэ. Оттон спорт көрүҥэ бэйэтэ 1923 сыллаахха көстүбүтэ^[2].

Бырааһынньык аан бастаан бэлиэтээн, хас да сыл ааспытын кэннэ быһаарбыппыт. Алтынньы 19 күнүгэр Москваҕа «Кыһыл болуоссакка самбо үбүлүөйэ» концернай-спортивнай бырааһынньык буолла. Бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Москуоба федерациятын тэрийээччилэрэ кыттыыны ыллылар. Бу тэрээһиҥҥэ ветераннар, спортсменнар, тренердэр, салайааччылар, регионнааҕы Федерация бэрэстэбиитэллэрэ уонна ытык ыалдьыттар кыттыыны ыллылар^[3].

Сыл аайы, 2008 сылтан Бүтүн Арассыыйатааҕы самбо федерацията сэтинньи саҥатыгар «Самбо күнэ» спортивнай-маассабай тэрээһиннэр ыытылыннылар.

2015 сыллаахха 11 000-тэн тахса эдэр спортсменнар кыттыылаах турнирдар Арассыыйа 100 куоратыгар ыытыллыбыттара, онно 98 куораттарга региональнай телеканаллар, СМИ уонна интернет-бэчээт бэрэстэбиитэллэрэ үлэлээбиттэрэ. Быйыл бырааһынньыктар саҥа форманан ыытылыннылар. Турнир кыттыылаахтарыгар «үлэҕэ- хамнаска, оборонаҕа бэлэмнэнии» диэн киирэр самоборона ньымаларын, элеменнэрин толорон. Ону тэҥэ Арассыыйа Федерациятын субъектарын ортолоругар хамаанданан күрэхтэһии буолла.

2016 сыллаахха күрэхтэһии тэрийээччилэрэ анал наҕарааданы уонна сувенир бородууксуйаны бэлэмнээбиттэрэ. Быйылгы үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ аан бастаан Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ хамаандата кыттыыны ылбыта.

2017 сылга «Самбо күнэ» спорт уонна үөрэх киинигэр «Самбо-70» буолан ааста. Күрэхтэһиигэ Арассыыйа Федерациятын бары федеральнай уокуруктарыттан 200 эдэр спортсмен кытынна. Үөрүүлээх аһыллыы биир тиэмэтинэн куйаар буолла. Бочуоттаах ыалдьытынан Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа, летчик-космонавт Федор Юрчихин буолла. Кини куйаарга сылдьыбыт былааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Европа федерациятын самбо бэрэсидьиэнигэр Сергей Елисеевка туттарбыта.

2018 сыл самбоҕа үбүлүөйдээх сылынан буолла, 80 сааһын туолбута. Бу күн күрэхтэһиилэр уонна үөрүүлээх тэрээһиннэр Арассыыйа 150 куоратыгар тэҥҥэ ыытылынныбыттара. Лужниктар килбиэннээх аллеяларыгар самбо тэрийээччилэргэ Анатолий Харлампиевка, Василий Ощепковка уонна Виктор Спиридоновка пааматынньыгы тутуу буолла. Ону тэҥэ бу күн Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин «Арассыыйа Федерациятыгар самбону өйөөһүн уонна сайыннарыы дьаһалларын туһунан» дьаһалга илии баттаабыта.

2020 сыл ахсынньы 18 күнүгэр Москваҕа самбо мемориалын үөрүүлээх арыллыыта буолбута. Монумент боруонсаттан уонна граниттан толоруммута. Монумены Арассыыйа норуодунай худооһунньуна Салават Щербаков салалтатынан скульптордар коллективтара оҥорбуттара. Скульптура «миэлиҥсэ» ыстаныыны толорор тустууктар фигураларын ойуулуур. Орбитаҕа «Самбо — кыайар билим» диэн тыллары көрүөххэ сөп. Аһыллыы сиэригэр-туомугар Арассыыйа байыаннай-устуоруйа обществотын бэрэссэдээтэлэ Владимир Мединскай, Бүтүн Арассыыйатааҕы самбо Федерациятын попечителлэрин бэрэссэдээтэлэ Рашид Нургалиев, Арассыыйа спорт миниистирэ Олег Матыцин, Москва баһылыга Сергей Собянин кыттыбыттара. Үгэс быһыытынан бу күҥҥэ спортивнай-маассабай тэрээһиннэр ыытыллыбыттара^[4].

2022 сыл олунньу 22 күнүгэр, Лужниктар спортивнай комплекска самбо төрүттээччилэргэ анаммыт стела үөрүүлээх арыйыыта буолан ааспыта. Стела Самбо Мемориалыттан хас да миэтэрэ тэйиччи сытар.

2022 сыл ахсынньы 19 күнүгэр, Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыйааҕынан, бырааһынньык Бүтүн Арассыыйатааҕы буолбута.

2023 сыл самбо 85 сылын бэлиэтээбитэ. Сэтинньи 15 күнүттэн 17 күнүгэр диэри күрэхтэһиилэр Арассыыйа 100 куоратыгар ыытыллыбыттара. Бырааһынньык сүрүн тэрээһинэ «Кыайар кэм» форум буолла, онно Арассыыйа самбо хамаандатын былааҕа, андаҕары уонна самбистар кодекстара бигэргэтилибиттэрэ. Арассыыйаҕа «спорт көрүҥнэрэ» почта мааркалар сиэрийэ тахсыбыта. 2023 сыл сэтинньи 16 күнүгэр Рашид Нургалиев знамяны Сергей Елисеевка үөрүүлээхтик туттарбыта^[5].

2024 сыллаахха самбоҕа аналлаах Бүтүн Арассыыйатааҕы «самбо барыларыгар» диэн фестиваль буолан ааспыта. Фестиваль 2024 сыл сэтинньи 11-17 күннэригэр диэри үөрэх тэрилтэлэрин базатыгар ыытылыммыта. Фестиваль самбоҕа күрэхтэһии эрэ буолбакка, спортивнай эстафеталар, ГТО нуормаларын туттарыы, практическай эрчиллии дьарыга буолбута. Спортивнай-маассабай тэрээһиҥҥэ кыттыбыттара:

• 7-18 саастаах уопсай үөрэхтээһин тэрилтэлэрин үөрэнээччилэрэ;
• 15-тэн 18-гар диэри саастаах «профессиональнай үөрэхтээһин устудьуоннара»;
• 18-тан 25-гэр диэри саастаах университет устудьуоннара;
• «специалистар» категориялара: административнай кадрдар, физичекай кутуура учууталлара (преподавателлэрэ), педагогтар уонна тренер-судьуйалааһын үөрэх тэрилтэлэрин састааба саастарынан хааччаҕа суох^[6].

Үгэс быһыытынан, «Бүтүн Арассыыйатааҕы самбо күнэ-2024» турнир түмүгэ Москваҕа буолбута. Онно 12-тэн 14-гэр диэри саастаах оҕолор Арассыыйа 15 эрэгийиэниттэн кыттыбыттара^[7].

2024 сыл сэтинньи ый 19 күнүгэр Сочига «Самбониада» ыытыллыбыта. Социальнай адаптациялааһын уонна физическэй реабилитациялааһын соруга инбэлиит оҕолор адаптациялыыр киин оҕолоро эрэ буолбакка, Сочи федерация спортсменнара эмиэ кыттыбыттара. Үгэс быһыытынан кыайыылааҕынан хас биирдии кыттааччы буолбута, мэтээлинэн уонна грамотанан наҕараадаламмыттара^[8].

Бу бырааһынньык күн үгэс курдук самбо күрэхтэһиилэрэ ыытыллаллар. Үөрүүлээх аһыллыы чэрчитинэн спортивнай оскуолалар эдэр иитиллээччилэрэ бэйэлэрин таптыыр спорт көрүҥнэригэр бэриниилээхтик сыһыарыллаллар.

Официальнай билинии — 1923 сыллаахха самбо бастакы секцията Москуобаҕа аһыллыбыта, ол гынан баран, официальнай спорт көрүҥүнэн самбо 15 сылынан 1938 сыллаахха буолбута.

Бастакы бырааһынньык — аан бастаан спорт бу көрүҥэр 2008 сыллаахха 70 сааһын туолбутун кэннэ бэлиэтэммитэ. Алтынньы 19 күнүгэр Москуобаҕа «Кыһыл болуоссакка самбо үбүлүөйэ» концернай-спортивнай бырааһынньык буолбута.

Самбо статуһа Арассыйаҕа — 2003 сыллаахха Госкомспорт Арассыыйаҕа национальнай уонна приоритетнай спорт көрүҥнэринэн билиммитэ.

Самбо айааччылар пааматынньыктара — 2018 сыллаахха Лужниктар килбиэннээх аллеяларыгар төрөөбүтэ 80 сылыгар анаан спорт бу көрүҥүн тэрийээччилэргэ пааматынньыгы тутуу буолбута. 2020 сыл ахсынньы 18 күнүгэр мемориализацияны официальнайдык билиһиннэрбиттэрэ.

Самбо — олимпийскай спорт көрүҥэ — 2021 сылга Норуоттар ыккардыларынааҕы олимпийскай комитет самбону олимпийскай көрүҥүн билиммитэ. Ол эрээри Олимпиада программатыгар киллэриллэ илик.

Хас сааһыттан бу спорт көрүҥүнэн дьарыктаныахха сөбүй?? — Спортивнай оскуолаларга үксүн 10 саастарыттан оҕолору ылаллар. Сорох секциялар өссө да эдэр спортсменнары ылаллар.