Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бэлиэ

Бэлиэ (был.-гириэк. σύμβολον — «тэҥҥэ быраҕыы», болдьох бэлиэ, иһитиннэрэн биллэрии; нууч. Символ) — дьиҥнээҕэ суох (болдьох) бэлиэ, ойуу, бэлиэтиир барамайын кытта көстөр майгыннаһар өрүтэ суох.

undefined
undefined

Туох эмэ өйдөбүл, санаа, көстүү болдьох бэлиэтэ[1]. Семиотикаҕа — коннотат (бэлиэтиир), денотата (бэлиэтэнэр дьарамайа суох). Эбэтэр өйдөбүллээх эрээри, суолтата суох бэлиэ. Холобур: дьиҥнээх олоххо суох фантастическай уобарастар, мифология кыыллара. Символизм классическай холобурун Платон «Хайа хаспаҕын туһунан үһүйээнигэр» биэрбитэ (Судаарыстыба. VII. 514—515).

Дионисий Ареопагит (Биһиги эрабыт I үйэтин бүтүүтэ) быһаараарынан, бэлиэ диэн «Таҥара ис дьиҥ кырдьыгын» тиэрдэр эрээри быһаарбат барамайдар, майгыннаабат маарыннар диирэ. («О небесной иерархии»; III, гл. II, 4). Бэлиэ өйдөбүлэ художественнай уобарас, аллегория, художественнай троп курдук хаттыгастары кытта ыкса сибээстээх, ол эрэн итилэртэн толору суолталааҕынан аралдьыһар[2];

И. Кант этэринэн, ускуустуба, сэрэйэн көрөн өйдөбүллэри айар уратылаах буолан, бүттүүн бэлиэтиҥи майгылаах[3]. А. Ф. Лосев бэлиэни «санаа уонна мал субстанциальнай тэҥнэһиитэ» диэн быһаарара[4].

«Хас биир бэлиэ уобарастаах, ол эрэн онон муҥурдаммат, тоҕо диэтэргин, уобарастан арахсыбат, ол эрээри онно үкчү тэҥнэспэт туох эрэ суолталаах буолуохтаах. Уобарас уонна суолта бэйэ-бэйэлэрэ суох өйдөммөт бэлиэ икки өрүтэ буолаллар. Онон бэлиэлэр толкуйдаан таһаарыы эрэ иһигэр бэлиэ (мал буолбатах) быһыытынан баар буолаллар»[5].

XX үйэҕэ, неокантианец Э. Кассирер бэлиэ өйдөбүлүн түмэн, тыл, үһүйээн, итэҕэл, ускуустуба уонна билим курдук култуура көстүүлэрин киэҥ араҥатын бэлиэлэргэ киллэрбитэ, киһи бу бэлиэлэри туһанан тулалыыр бутумаҕы бэрэдээктиир диэбитэ. Уус-уран айар үлэҕэ (литературнай тиэкискэ эбэтэр ойуулуур-дьүһүннүүр урамньыга) бэлиэ уус-уран троптар (метафора, тэҥнээһин, метонимия) көмөтүнэн «бараматыйар». Бу көстүүүнү Орто үйэлэргэ «бэлиэ ситимэ» (лат. symbolic nexus) диэн ааттыыллара. Исидор Севильский «Этимологии» (VII в.; Книга VII) үлэтигэр христианныы икона суруйуу бэлиэлэринэн көрдөрүүтүн оннук эрэ быһаарара.

«Итэҕэл, эстетика уонна уус-уран эйгэ практикаларыгар бэлиэ уобарастары көстөрү уона көстүбэти, чопчуну уонна абстрактнайы, баары-быраарыллары уонна суоҕу-быһаарыллыбаты ойуулуурга, кэпсииргэ тутталлар. Суох-быһаарыллыбат быһаарыытын уонна суолтатын өйдөбүлэ үөскүүрэ — ол буолар эстетика уонна уур-уран суолтатыгар бэлиэ диэн»[6]. Атыннык эттэххэ, бэлиэ диэн — кыайан быһаарыллыбат, быһаарыыга бэриллиэ суох курдук көстүүнү суолталыыр, ол көстүү кини дириҥ ис дьиҥин биллэрэр[7].

Устуоруйата

Былыргы грек кистэлэҥ дьайыыларыгар бэлиэ диэн туох эмэ кистэлэҥ куоду, паролу, туох эмээ малы, холобур, тостубут манньыат аҥаарын ааттыыллара, онон бу кистэлэҥ дьайыы кыттыылаахтара бэй-бэйэлэрин билэр эбиттэр. Кэлин бэлиэ диэн араас эттиктэри, туох эмэ кэпсэтии эбэтэр иэс-күүс мэктиэтин, эбэтэр хайа эмэ бөлөх дьон, тэриллии, ремесло сыахтарыгар, гилдьияларыгар, кистэлэҥ уопсастыбаларга туох эмэ ураты суолталааҕы бэлиэтиир маллары ааттыыр буолбуттара. Бэлиэ абстрактнай (суолтатын туһунан анаан сөбүлэһиллибит), холобур, сыыппаранан бэлиэтээһин, эбэтэр ыйар-көрдөрөр, барамай тас быһыытын кытта сибээстээх буолуон сөп. Урамньы үгүс былыргы бэлиэлэрэ оннуктар. Төгүрүмтэ — Күн бэлиэтэ, долгун — уу бэлиэтэ, тоһуттаҕас сурааһын — чаҕылҕан, ардах бэлиэтэ, кириэс, свастика — уот бэлиэлэрэ. Ол эрэн, биир бэлиэ суолтата устуоруйа хаамыыытыгар уларыйыан сөп. Суолтата, өйдөбүлэ уларыйар, быһыыта-таһаата хаалар. Холобур: кириэс, свастика суолтата[8]. Үс муннук, төгүрүмтэ, квадрат курдук бэлиэлэр биир кэмҥэ ойуу-бичик уонна бэлиэ архетиптара буолаллар, холобур, архитектураҕа. Ойуу-бичик урамньытыгар бэлиэ уонна бэлиэ ойуута киһи оҥорон көрбүтүн кытта — суолта, ис хоһоон былаана уонна тиэрдии былаана сөп түбэһистэхтэринэ бэлиэ үөскүүр. Маннык сөп түбэһии кэмигэр чопчу барамайы бэлиэтээбэт бэлиэ ол барамайы «этээччи» буолар. Маннык барытын бэлиэнэн биэрэн ойуулуур хамсааһын түмүгэр үөскээбит уус-уран сүүрээни символизм дэнэр[9].

Нуучча итэҕэлин философиятыгар бэлиэ өйдөбүлүн уратытык эрээри, некантизм үгэһин сүнньүнэн быһаараллара: «Символ есть трансцендентно-имманентное действие некоей сущности, выражение энергии… Он имеет корни в той же глубине, из которой проистекает и реальность»[10].

XX үйэҕэ бэлиэ уонна ойуу-бэлиэ өйдөбүллэрин аралдьыһыылара улам суураллан барбыта[11]. Күннээҕи олоххо хайа-баҕарар барамайы бэлиэ быһыытынан ылыныахха сөп. Бэлиэ диэн араас античнай үһүйээн уобарастарын, персонажтарын, орнамент элеменнэрин, аллегорияны, эмблемалары ааттыыллар. Онон символизмы, бэлиэлэринэн өйдүүр-саныыр дьоҕуру уонна быһаарыы-бэлиэ быһыытынан анаан оҥоһуллар бэлиэлэри араарыахха наада.

Быһаарыылар

  1. ↑ Символ и знак. Сигэнии күнэ: 25 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано 25 Ыам ыйын 2014 года.
  2. ↑ Символика эзотерических учений. История символики. Сигэнии күнэ: 25 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано 10 Бэс ыйын 2011 года.
  3. ↑ Немецкая классическая Эстетика. Сигэнии күнэ: 25 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 7 Тохсунньу 2008 года.
  4. ↑ Лосев А. Ф. Очерки античного символизма и мифологии. — М.: Наука, 1993. — 635 с.
  5. ↑ Мамардашвили M. K., Пятигорский А. М. Символ и сознание. Метафизически размышления о сознании, символике и языке — М.: Школа «Языки русской культуры», 1997. Архивная копия от 19 Сэтинньи 2011 на Wayback Machine
  6. ↑ Власов В. Г. Символ // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т.. — СПб.: Азбука-Классика, 2008. — Т. VIII. — 773 с.
  7. ↑ Евреинов Н. Н. Тайные пружины искусства. — М.: Ecce Homo, 2004. — 92 с.
  8. ↑ Генон Р. Символика креста. — М.: Прогресс-Традиция, 2008. — Т. 2-е изд.. — 704 с.
  9. ↑ Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т.. — СПб.: Азбука-Классика, 2008. — Т. VIII. — 772—774 с.
  10. ↑ Булгаков С. Н. Первообраз и образ: В 2-х т.. — М.: Искусство—СПб., 1999. — Т. 2. — 122 с.
  11. ↑ Гиренок Ф. И. Аутография языка и сознания. — М.: МГИУ, 2010. — 176 с.

Литература

  • Аверинцев С. С. Заметки к будущей классификации типов символа // Проблемы изучения культурного наследия / Под ред. Г. В. Степанова. — М.: Наука, 1985. — 400 с.
  • Аверинцев С. С. Системность символов в поэзии Вячеслава Иванова // Контекст-1989. — М.: Наука, 1989. — 270 с.
  • Арутюнова Н. Д. Образ, метафора, символ в контексте жизни и культуры // Res philologica. Филологические исследования. — М.; Л.: Наука, 1990. — 468 с.
  • Гордиенко А. Н. Энциклопедия символов. — М.: ЭКСМО, 2007. — 304 с.
  • Кассирер Э. Философия символических форм. В 3х томах. — Cassirer Е. Philosophie der symbolischen Formen, L1-3, — Berlin, 1923.
  • Кулагина Н. В. Символ как средство мировосприятия и миропонимания: Дис. канд. филос. наук: 09.00.08 / МГУ. — М., 2003.
  • Левада Ю. А. Люди и символы: Символические структуры в общественном мнении ([1])
  • Лосев А. Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. — 2-е изд., испр. — М.: Искусство, 1995. — 320 с.
  • Лосев А. Ф. Философско-поэтический символ Софии у Вл. Соловьёва // Лосев А. Ф. Страсть к диалектике: Литературные размышления философа. — М.: Советский писатель, 1990. — 320 с.
  • Лотман Ю. М. Символ в системе культуры // Лотман Ю. М. Избранные статьи в 3-х т. — Т. 1.: «Статьи по семиотике и типологии культуры». — Таллин: Александра, 1992. — 480 с.
  • Лошаков Р. А. Феномен и символ // Вестник Русской Христианской Гуманитарной Академии. — 2005. — № 6. — С. 73-84.
  • Пастуро М. Символическая история европейского Средневековья / Мишель Пастуро; Пер. с франц. Екатерины Решетниковой; Оформление Павла Лосева. — СПб.: Alexandria, 2012. — 448, [16] с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-903445-21-9 (в пер.)
  • Попов А. В. Символ как фактор текстопорождения: На материале текстов современной русской поэзии Горного Алтая: Дис. канд. филол. наук : 10.02.01. — Барнаул: РГБ, 2006.
  • Свасьян К. А. Проблема символа в современной философии: (Критика и анализ). — Ер.: Изд-во АН АрмССР, 1980. — 226 c.
  • Солодуб Ю. П. Текстообразующая функция символа в художественном произведении // Филологические науки. — 2002. — № 2. — С. 46—55.
  • Сычёва С. Г. Проблема символа в философии. — Томск: Изд-во Том. ун-та, 2000. — 197 с.
  • Шмеман А. Д. Таайыллыбатах уонна символ.
  • Энциклопедия символов, знаков, эмблем. — М.: Эксмо; СПб.: Мидгард, 2005. — 608 с., ил. ISBN 5-699-08964-0
  • Сикирич Е., Язык символов — язык вечности. — М.: Новый Акрополь, 2011. — 324 с., ил. ISBN 978-5-91896-022-6

Сигэлэр

Категориялар