Бурхан итэҕэлэ

Бурханизм төрүттэрин туһунан хас сабаҕалааһын баар, онтон ордук тарҕаммыттара Тибет буддизмын уонна тенгрианство сабыдыалынан үөскээбитэ диэн. Бу итэҕэл төрдүгэр урукку Дьунҕаар хаана Амарсанаа иккистээн төрүүрүн туһунан сурах тарҕаныыта сытар^[5].

Итэҕэл үөскээһинин Арассыыйа уонна Кытай Цин импиэрийэтин култуурунай экспансияларын кытта ситимнииллэр^[6]. Атын төрүтүнэн XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар нууччалар Алтаайга көһүүлэриттэн саҕаламмыт сири былдьаһыы буолбута дииллэр.

Чинчийээччилэр да, итэҕэллээхтэр да ортолоругар бурхан итэҕэлин туһунан сүрүн икки көрүү баар^[7][8].

Бастакыта: бурхан итэҕэлэ уларытыллыбыт Алтаай ойунааһына буолар, бу итэҕэл төрүтэ тенгрианство уонна атын итэҕэл сабыдыала суох^[3][9].

Иккиһэ: бурхан итэҕэлэ Алтаайдааҕы буддизм көрүҥэ буолар^[5][10].

Бурхан итэҕэлэ 1904 сыллаахха Алтаайга Уус Канскай улууһун (аймак) Тэрэҥ хочотугар ыытыллыбыт алгыстартан саҕаламмыт. Алгысчыттар Ак Бурхан ол эбэтэр Үч-Курбустан диэн алтаай таҥаратын илдьитэ Ойрот-хаан (пророк) кэлэрин кэтэһэр этилэр^[11]. Бурхан итэҕэлин бастакы тарҕатааччыта Чэт Чэлпанов уонна кини ииппит кыыһа Чугул Сорокова этилэр. 1906 сыллаахха Чэт Чэлпанов уонна кини өйөөччүлэрэ сууттаан хаайыыга бара сыспыттара ол эрээри босхоломмуттара^[3].

Официальнайа суох дааннайдарынан бурхан итэҕэлин дьиҥнээх төрүттээччилэрэ Манди уонна Аргымай Күлдьини диэн баайдар уонна Тырый Яшитов («Ак-эмчи») диэн буддизмы билэр киһи этилэр.

Бурханизм номохторго уонна мессия кэлиэ диэн итэҕэлгэ олоҕурбута^[12]. Ак jан — ярлыкчы (эбэтэр дьарлыкчы — «таҥараттан дьаралык ылбыт дьон»^[13]) хара тыыннары (иччилэри) уонна аллараа дойду олохтоохторун баардылаабаттара, «үрүҥ» араҥаччылааччыларга эрэ сүгүрүйэллэрэ уонна үрдүкү таҥараны Үч-Курбустаны, эбэтэр Ак Бурханы (араас источниктар биир эбэтэр икки тус-туспа персонаж быһыытынан кэпсииллэр) ытыктыыллара^[14].

«Ойрот» — сүрүн өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ, Алтаай норуотугар улахан суолталаах уонна ааспыт кэми кытта ситимнээх этнополитическай тиэрмин быһыытынан биллэр. Алтаайдар өбүгэлэрэ Джунгария састаабыгар олорор кэмнэригэр судаарыстыбаннаһы кытта билсибит кэмнэрин ойрот ой диэн ааттыыллар, ол кэм тойотторун ойрот кан дииллэр, ойрот норуота, ол кэм сокуоннара ойрот јан־. Бурханизм тарҕаныаҕыттан Ойрот-хан Алтаайга төннүүтүн туһунан номох киэҥник тарҕаммыта^[6].

Бурханизм итэҕэллээх дьоҥҥо дьол-сор, табыллыы-табыллымыы, олох-өлүү туһунан олоххо туттуллар халыыптары биэрэр. Аан дойду баар буолуута ону сөпкө тутуһууттан тутулуктаах. Аныгы бурханизм каноннарынан, ритуальнай символиканы сөпкө тутуһааччылар «дьиҥнээх» алтаайдар ахсааннарыгар киирэллэр — бу алтаайдар үгэстэригэр олоҕурар^[3].

Билиҥҥи бурханизм алтаайдар олохторун-дьаһахтарын, сиэрдэрин сорҕото буолар. Сиэри туому тутуһарга бурханизм итэҕэлин бэлиэлэрэ айылҕа араас көстүүлэрин туһанар: ый туругун, күн-дьыл кэмин уонна хоту-соҕуруу илин-арҕаа хайысхалар киирэллэр. Ый саҥатын, күн тахсар кэмин, саҥа күн үүнүүтүн сиэри-туому саҕалыырга саамай «табыгастаах» кэминэн ааҕаллар. Бу кэмҥэ ыал буолуу, ыраах айан, дьон олоҕор буолар улахан тэрээһиннэр былааннаналлар. Ый саҥатыгар, ыраах айаҥҥа туруналларыгар, саҥа ыалы кытта бастакы айаннарыгар эбэтэр төрөөбүт оҕону аҕалалларыгар аартыкка, дьүүктэҕэ кыйра диэн ааттанар үрүҥ лиэнтэлэри баайаллар^[3].

Бурханизмҥа интэриэс иккистээн көдьүйбүт сылларыгар хас да салааҕа хайдыбыта^[7]. Актыбыыстар үгүстэрэ итэҕэли Алтаай үгэс буолбут политеистическай итэҕэли курдук ылыналлар, кини тҥаралаах уонна иччилээх, шаманизмтан ойуччу турар. Ол курдук, аныгы, «сэргэхсийбит» бурханизм «урукку» бурханизм радикализмыттан тэйэн, шаманизм уонна атын племенной итэҕэллэр тобохторун кытта силбэһиитин көрдөрөр^[15][8].

2004 сыллаахха шаманизм уонна рерихианство элэмиэннэрдээх «Ак Дианг» уопсастыбаттан В. Б. Чекурашев салалталаах «Алтаай итэҕэлэ үрүҥ итэҕэл» диэн салаа арахсыбыта, ол эбэтэр «Дьангы Алтай» (Алтай-Джаҥ Ак Jаҥ (Jаҥы Алтай))^[16][17].

Кэлин «Ак Дьанг» уопсастыбатыгар «Алтаай Итэҕэлэ» (алт.«Алтай Jаҥ») холбоспута, кини төрүттээччитэ З. Т. Тырысова («Эне-Ыйык кам»), «Алтай jан — генофонд Алтая» и Алтай јаҥда эрдиҥ јаҥы ла учурлузы" (Алтаай сокуоннарыгар эр киһи бырааба уонна эппиэтиннэһэ) диэн кинигэ ааптара, быйаҥ таҥарата Умай сирэйдээһинэ буолабын диэн бэйэтин ааттаммыта. Бу уопсастыбаҕа Күҥҥэ сүгүрүйүү сүрүн миэстэни ылар. 2006 сылтан Тырысова Алтай Өрөспүүбүлүкэтин Итэҕэллэр икки ардыларынааҕы сэбиэттэригэр Алтаай үгэс буобут итэҕэллэриттэн киирэрэ^[16]. Маны таһынан, Тырысова алтаайдар ытык сирдэрин судаарыстыбаннай көмүскэл көҕүлээччитэ уонна 2016 сыллаахха «Ытык Алтай» Уопсастыбаннай айылҕа харыстабылын тэрилтэтин төрүттээччитэ^[16][17].

Тенгрианствоны өйөөччүлэр бурханизмы монотеистическай диэн өйдүүллэр. Ол холобурунан 1995 сылтан үлэлиир Д. И. Мамыев «„Тэнгри“ Дууһа экологиятын оскуолата»^[18][19], 2010 сылтан үлэлиир бэйиэт В. А. Сат «Тенгрианство — Небесная вера» түмсүүтэ буолаллар^[17]. Хакас этнограба уонна Хакасияҕа бурханизм пропагандиһа В. Я. Бутанаев бурханизм диэн былыргы түүр монотеизм итэҕэлэ, тенгрианствоҕа чугас уонна аан бастааҥҥы шаманизм кэнники барылларыттан уратылаах дии саныыр. Кини санаатынан, бурханизм кэлин туспа үөрэхтээх, таҥара дьиэлээх тэриллии буолуоҕа^[20][21].

Бурханизм биир салаатынан дуалистическай «Аллат таҥараҕа бэриниилээх дьонун» ааттыахха сөп. Онно бурханизм төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ Чугул Сорокова ийэ таҥара бүтэһик көстүүтүн быһыытынан көрүллэр. Бу санаалар «Аллат» сурукка уонна И. Н. Попов «Метафизика абсолютного дуализма: оратория преодоления» диэн кинигэтигэр ыйыллыбыттара^[22].

1991 сыллаахха суруналыыс А. М. Санашкин Горно-Алтайскайга тэрийбит буддистар «Ак-Буркан» (Үрүҥ Бурхан) итэҕэллээх тэрилтэлэригэр бурханизмы буддизм алтаайдыы көрүҥэ, норуот Буддаҕа төннүүтэ диэн быһаарбыта. Ол гынан баран, бэлиэтэммитин курдук, Алтаайга 12 сыл устата буддийскай пропаганда ыытыллыбытын кэннэ, үс эрэ община бэлиэтэммитэ, уонна регулярнай итэҕэл олоҕо биирдэстэригэр эрэ көстөр (2003 сыллааҕы дааннайдар)^[23].

• Анохин А. В. Бурханизм в Западном Алтае // Сибирские огни. — 1927. — № 5.
• Анохин А. В. Материалы по шаманству у алтайцев, собранные во время путешествий по Алтаю в 1910—1912 гг. по поручению Русского Комитета для изучения Средней и Восточной Азии. — Л.: РАН, 1924.
• Барсов М. К. О столкновении между калмыцким и русским населением в Горном Алтае летом 1904 года // Отчёт Алтайского подотдела Западно-Сибирского отдела императорского русского географического общества за 1904 г. — Барнаул, 1905. С. 7—15.
• Бурханизм. Документы и материалы / сост. Н. А. Майдурова: в 2 ч. — Горно-Алтайск, 1994.
• Бурханизм — Ак jaнг: документы и материалы. — Горно-Алтайск: Юч-Сюмер — Белуха, 2004. — ISBN 5-9209-0069-5
• Верещагин В. И. От Барнаула до Монголии (Путевые заметки) // Алтайский сборник. — Барнаул. 1908. — Т. 9. — С. 16—19, 59.
• Верещагина Т. Н. Первое провозвестие как основная проблема институализации бурханизма // Культура в жизни человека и общества (Современные стратегии развития культуры и сохранения культурно-исторического наследия): материалы региональной науч.-практ. конф., Барнаул, 26–27 сентября 2014 г / редкол.: Е. И. Балакина, Т. И. Заковряшина, И. А. Балацкая. — Барнаул: РИО АКУНБ, 2014. — С. 55—58. — 168 с. — 100 экз.
• Данилин А. Г. Бурханизм: из истории национально-освободительного движения в Горном Алтае. — Горно-Алтайск: Ак-Чечек, 1993. — ISBN 5-7405-0589-5
• Екеев Н. В. Радость поиска истины (послесловие к книге) // Л. И. Шерстова. Тайна долины Теренг. — Горно-Алтайск, 1997. — С. 183—191.
• Екеев Н. В. Этноконфессиональная идентичность личности (на примере коренного населения Республики Алтай) // Бурханизм на Алтае: история и современность. — Горно-Алиайск, 2012. — С. 112—120.
• Клеменц Д. А. Из впечатлений во время летней поездки в Алтай в 1904 г…. // Известия Императорского Русского географического общества. — 1905. — Т. XLI. — Вып. I. — С. 155—159.
• Клеменц Д. А. Религиозное движение на Алтае… // Санкт-Петербургские ведомости. — 1904. — 7 ноября.
• Кнорре Б. К. Современный алтайский шаманизм в контексте национальной религиозной политики Республики Алтай // Вестник РГГУ. Сер. Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2016.
• Косьмин В. К. Влияние монгольского буддизма на формирование и развитие бурханизма на Алтае // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 4. Архивировано 1 Алтынньы 2015 года.
• Мамет Л. П. Ойротия: очерк национально-освободительного движения и гражданской войны на Горном Алтае. Научно-исследовательская ассоциация по изучению национальных и колониальных проблем. М.: Наука и просвещение, 1930. — 159 с.; Горно-Алтайск: Ак-Чечек, 1994. — 184 с.
• Семёнов А. Религиозный перелом на Алтае // Сибирский архив. — 1913. — № 9—11. — С. 388—397.
• Тадина Н. А. Два взгляда на бурханизм у алтай-кижи // Журнал социологии и социальной антропологии. — 2013.
• Тадина Н. А. Этническая консолидация и преемственность поколений в осмыслении бурханизма // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 4. — С. 38—44.
• Филатов С. Б. Алтайский Бурханизм // Религия и общество. Очерки религиозной жизни современной России / Отв. ред. и сост. С. Б. Филатов. — М.; СПб.: Летний сад, 2002.
• Филатов С. Б. Бурханизм, шаманизм и буддизм в Республике Алтай // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 105—121. — 366 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98704-057-4
• Хвастунова Ю. В. Современное тенгрианство (на примере версии тенгрианства В. А. Сата в Республике Алтай) // Colloquium heptaploremes. — 2018. — № 5.
• Швецов С. П. Из религиозной жизни алтайских инородцев // Сибирские вопросы. — 1906. — № 2. — С. 126—156.
• Шерстова Л. И. Бурханизм // Историческая энциклопедия Сибири. — Новосибирск, 2013.
• Шерстова Л. И. Бурханизм в Горном Алтае. Истоки национальной идеологии и тенденции её развития // Народы Сибири. Сибирский этногр. сб. — Кн. 3. Вып. 8. — М., 1997. — С. 171—215.
• Шерстова Л. И. Влияние государственной политики на этнические процессы в Южной Сибири в первой половине XIX в. // Этнографическое обозрение. — 2002. — № 4. — С. 102—108.
• Шерстова Л. И. Бурханизм: истоки этноса и религии. Томск: Изд-во ТГУ, 2010.
• Halemba A. Contemporary religious life in the Republic of Altai: the interaction of Buddhism and Shamanism(ааҥл.) // Sibirica : journal. — 2003. — Vol. 3, no. 2. — P. 165—182.