Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Биткоин

Биткоин (ааҥл. Bitcoin, нууч. Биткойн) — криптовалүта, децентрализованнай эмиссиялаах, эмитеннара дьон компьютердара буолар. Биткоины ким даҕаны былдьыыр уонна арестыыр кыаҕа суох, ол иһин 2012—2020 сыл иһигэр Биткоин сыаната 1 штука биткоиҥҥа 1$ урут, билигин 23000$ тиийэ барда. Биткойн айбыт киһи дьоппуон киһитэ Сатоси.

Саамай кыра бэриллибит кээмэйэ (саамай кыра кээмэйэ) — 10−8 биткоинынан — «сатоши» диэн тылы Сатоси Накамотаны ылара, саатар, бэйэтэ «цент» диэн тылы туттара[7].

Электроннай төлөбүрдэр ортолоругар ортоку уларсык уонна наадата суох — бигэргэтиллибит операция механизма суох (сыыһа- халты ыытыллыбытын эбэтэр толоруллубатах аадырыска илии баттаннаҕына, эбэтэр атын дьоҥҥо биллэр киһи). Ол үп-харчы ким да мунаарар кыаҕа суох (хаайыыга), сабыылаах күлүүс хаһаайына (эбэтэр кини биллибит сирэйиттэн ураты). Ол эрээри мультиподпис технологията көрүллүбүт үсүһү (арбитр) тардар уонна «төннөрүллүбэт хабааннаах» олоххо киллэрэр кыаҕы биэрэр.

Анал тыл көмөтүнэн сценарийдар көмөлөрүнэн өй контракт атын көрүҥнэрин олоххо киллэрэр кыах баар, ол гынан баран графическай интерфейстан тахсыбат уонна Тюринганан толору хааччыллыылаах, саҥа блокчейн систиэмэтиттэн уратылааҕа суох.

Араас ааптардар биткалары араастаан сабаллар. Үксүн варианнары көрсөллөр: баартыйа, виртуальнай валютата, цифровой валютата, электроннай наличность.

Битэмииннэри атыылааччылар табаардарыгар эбэтэр өҥөлөрүгэр туһаныахтарын сөп. Онлайн валюта нөҥүө онлайн-сервис, атын төлөбүрдээх система, атастаһыы пууннара эбэтэр интэриэстээх өрүттэр икки ардыларыгар быһаччы оҥоһуллар.

Операцияны ыытыыга Комиссия бэйэтэ баҕа өттүнэн ананар, комиссия кээмэйэ үрдүгүн ырытыыга приоритекка дьайар. Үксүгэр программа-клиент комиссия рекомендацияланар кээмэйин көрдөрөр. Дыгынас хамыыһыйата суоҕунан ааҕыллаллар да, сүбэлэһэллэр, ол гынан баран кинилэр таҥастара-саптара биллибэт уонна улахан буолуон сөп.

Система биир сүрүн уратыта-толору децентрализация: киин администратор эбэтэр кини ханаала суох. Бу төлөбүр тиһигин булгуччу уонна сөптөөх элеменнэринэн базовай программа-клиент (аһаҕас түмүк кодтаах) буолар. Олохсуйбут программалар үксүгэр компьютерга киирбиттэр-клиеннэр биир тэҥ ситимнээхтэр, хас биирдии киһи син биир тэҥ уонна бэйэтэ толору бырааптаах. Государственнай эбэтэр чааһынай управление кыаллыбат, ол иһигэр битэмиин уопсай ахсаанын уларытыы. Эрдэттэн саҥа биткоиннэри аҕалыы кээмэйэ уонна бириэмэтэ биллэр, ол гынан баран, бэйэтин оборудованиетын туһанааччылар ортолоругар сыһыаннаан үллэстэллэр, түмүгэ «Биткоин» систиэмэҕэ операция быраабын бигэргэтии механизмынан буолаллар (үлэ толоруутун методиката)[8].

Устуоруйа

1983 сыллаахха Дэвид Чаум уонна Стефан Брэндс бастакы «электроннай харчы» боротокуолларын этии киллэрбиттэрэ[9].

1997 сыл ыам ыйыгар Адам Бэк Hashcash диэн спам уонна DoS-атааканы утары охсуһар үлэни дакаастыыр систиэмэни этии киллэрбитэ. Ол кэнниттэн, маннык систиэмэ Биткоин базатыгар саҥа блоктары оҥоруу процедуратыгар киирбитэ.

2008 сыллаахха Сатоси Накамото[ru] (ааҥ. Satoshi Nakamoto) диэн псевдонимнаах киһи эбэтэр дьон бөлөхтөрө[10] тэҥнээх ситим көрүҥүнэн төлөбүр систиэмэтин боротокуолун уонна үлэлиир принцибин ойуулуур билэни таһаарбыттара. Сатоши этэринэн, оҥоһуу 2007 сылтан саҕаламмыта[11]. 2009 сыллаахха кини боротокуол оҥоһуутун бүтэрбитэ уонна клиен бырагырааматын кодун таһаарбыта.

2009 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр бастакы блок уонна бастакы 50 биткоин оҥоһуллубуттара[12].

2025 сыл кулун тутар 2 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнэ Дональд Трамп национальнай криптовалюта резерватын тэрийии туһунан биллэрбитэ, ол иһигэр биткоин[13], Solana (SOL), XRP уонна Cardano (ADA)[14].

2025 сыл муус устар 23 күнүгэр Москва бириэмэтинэн 13:00 чааска биткоин капитализацията 1,868 триллион дуолларга тэҥнэспитэ. Ол аата биткоин ырыынак капитала криптовалюта сыаната $94,000 үрдээбитин кэннэ Google төрөппүт Alphabet хампаанньа сыанатын аһарбыта[15].

Ойуулааһын

Урут, ыраахтан атыылааччыга төлүүр кыһалҕаны быһаарыы бастакы быһаарыыта харчыны быһаччы ыытыы эрэ этэ. Онуоха «conaka» уонна «conal» атыылааччы дьиҥ харчы ылбыт харчытын итэҕэстээҕин итэҕэйдэҕинэ, атыылаһааччыга эбэһээтэлистибэлэри толорууну ирдиир гына, бэйэ- бэйэлэригэр итэҕэйэр эбээһинэстээх этилэр. Кэм- кэрдии ааһан, икки суол тутуутун итэҕэйэр ортоку дьон баар буоллулар. Атыылаһааччы харчытын ортотунан биэрэрэ, атыыһыт атын сиргэ сөбүгэр дуу, бэрэстэбиитэлин дуу бас билэрэ. Эт- хаан өттүнэн үп- харчы хаһан да транспортка наадыйбат, тоҕо диэтэххэ, үлэһиттэр олохтоох саппааһы туһаныахтарын сөп. Харчыны маассабай транспортировкалааһынтан аккаастаныы, төлөбүрдэри түргэтэтэргэ, кинилэргэ куттал суох буолуутун түргэтэтэргэ көҥүллээтэ. Маннык төлөбүрдээх системалар эбии дохуоттарыттан биирдэстэринэн блокациялыыр эбэтэр төлөбүрдэри көтүрэр кыах үөскээтэ. Компьютернай технологиялар сайдыыларыттан бааннар төлөбүрдэрэ биллэ судургутуйда уонна түргэтээтэ. Ол эрээри кинилэри туһаныы бааннар бааннарыгар кистэммит информацияны булгуччулаахтык арыйыыны ирдиир, кини тоҕоостоох хонтуруоллуур органнарга оҥорор. Харчыны физическэй транспортировкалааһын оннугар баар объективнай табыгас төлөбүрү государство хонтуруолун систематын судургутутарга, үлэһиттэри хонтуруолу олохтуурга эбэтэр «уорбаланар» уонна «conco» хонтуруоллуур эбээһинэстээх этэ. Ону сэргэ сорох түгэннэргэ суол- иис мөлтөөһүнүн, ону ааһан суол тутуутун аҥарыгар диэри ылар ороскуоту намтатыы ирдэнэр.

Төһө да чэпчэкитик чэпчэкитик төлүүр систиэмэни оҥорорго холоннулар да, соччонон эрэлэ уонна куттала суох. Ол эрээри, «электроннай харчыны» оҥорорго соруналлара, контрагеннар икки ардыларыгар чэпчэкитик уонна эрэллээхтик биэрэр буоланнар, ситиһиини аҕалбат этилэр. Проблема компьютерга ханнык баҕарар цифровой информация куоппуйатын чопчу оҥорор кыах баара: араас төлөбүрдэргэ туһанааччы табаары төлөттөрүөн сөп — атыылаһааччы электроннай «манньыкка»[16] электроннай төлөбүр куоппуйатын атын атыыга ыытыан сөп. Онтон сылтаан ханнык баҕарар электроннай төлөбүр систиэмэтигэр, кыттыспатаҕын таһынан, туора киһи эрэмньилээх посредник атыыһыкка мэктиэлиир, урут төлөммүт харчы куоппуйатын ылбытын[16].

Марк Андрессен «биткоин» система өрдөөҕүттэн информацияны ылыы — ылыллыбыт балаһыанньаҕа өрүттэр икки ардыларыгар итэҕэли хайдах да гынан атын өттүттэн дьайыыга да, аһаҕас сибээс каналыгар да итэҕэйии суоҕун бэлиэтээтэ. «Биткоин» Интернет нөҥүө атын киһи бас билиитигэр тас мэктиэлэри тардыы суох, онуоха ким да мөккүспэт, операцияны ыытарга булгуччулаах хамыыһыйа, ханнык баҕарар үбү-харчыны босхо ыытыан сөп. Билл Гейтс Bloomberg интервьютугар эппитинэн, «Биткоин» харчы көһөрүүтэ төһө чэпчэки буоларын көрдөрөр[17].

Быһаарыылар

  1. ↑ https://github.com/bitcoin/bitcoin
  2. ↑ bitcoin (англ.) — 2009.
  3. ↑ Release 24.0 — 2022.
  4. ↑ Release 24.0.1 — 2022.
  5. ↑ The bitcoin Open Source Project on Open Hub: Licenses Page — 2006.
  6. ↑ https://github.com/bitcoin/bitcoin/blob/master/COPYING
  7. ↑ Кто создал биткоин. Кем может быть Сатоши Накамото :: РБК.Крипто, РБК Крипто. Сигэнии күнэ: 9 Алтынньы 2024.
  8. ↑ Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System, 2008, раздел № 4 «Proof-of-Work»
  9. ↑ * Chaum, David. Blind signatures for untraceable payments(ааҥл.) // Advances in Cryptology Proceedings of Crypto. — 1983. — Vol. 82, no. 3. — P. 199—203. — DOI:10.1007/978-1-4757-0602-4_18. Архивировано 18 Ахсынньы 2014 года.
  10. ↑ Сергей Козловский Никто не знает, но стоит дорого. Архивировано 6 Муус устар 2013 года.
  11. ↑ [bitcointalk.org/index.php?topic=13.msg46#msg46 Questions about Bitcoin]
  12. ↑ Genesis: Как появился Биткоин. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2021. Архивировано 28 Балаҕан ыйын 2021 года.
  13. ↑ Биткоин и Ethereum станут основой криптовалютного резерва США, BFM.ru (3 Кулун тутар 2025). Сигэнии күнэ: 3 Кулун тутар 2025.
  14. ↑ Трамп назвал активы для включения в криптовалютный резерв США :: РБК.Крипто, РБК Крипто. Сигэнии күнэ: 2 Кулун тутар 2025.
  15. ↑ Биткоин обошел Google по рыночной капитализации. Какие активы впереди. https://www.rbc.ru. РБК (23 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 25 Муус устар 2025.
  16. ↑ 1 2 Джерри Брито, Эли Дурадо. Криптовалюты, 2014
  17. ↑ Bill Gates: Bitcoin Is Exciting Because It's Cheap. Bloomberg L.P. (2 Алтынньы 2014). Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2014. Архивировано 12 Сэтинньи 2014 года.

Литэрэтиирэ

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар