Биологическай эгэлгэ норуоттар ардыларынааҕы күнэ

Биологическай эгэлгэ диэн бактериялартан саҕалаан экосистемаҕа тиийэ тыыннаах организмнар араастара^[3]. Биологическай эгэлгэ уопсай балансаны тутуһар, олоххо наадалааҕы барытын хааччыйар (уу, ас-үөл, туруктаах климат, экэниэмикэ үүнүүтэ уо.д.а.). Холобур:

• аан дойду ВВП-тын улахан чааһа айылҕа баайыттан быһаччы тутулуктаах;
• элбэх киһиэхэ байҕал олох-дьаһах источнига буолар;
• үүнээйилэр киһи аһылыгын 80%-тан тахсатын хааччыйаллар;
• сир уонна далай экосистемалара «углероднай иҥэрээччилэр» быһыытынан үлэлииллэр уо. д. а.^[4][5]

Биологическай араас көрүҥ сүтүүтэ аччыктааһынга, зоонозтар^[ru] тарҕаныыларыгар, климат уларыйыытыгар уонна да атын содулларга тириэрдиэн сөп^[6].

Биологическай араас көрүҥ сүтүүтүн сүрүн биричиинэлэринэн киһи күүстээх хаһаайыстыбаннай үлэтэ, айылҕа баайын сөбө суохтук туһаныы^[6][4], нэһилиэнньэ ахсаана элбээһинэ, аһара элбэхтик туттуу уонна айылҕа киртийиитэ буолаллар^[7].

Норуоттар ардыларынааҕы биологическай эгэлгэ күнүн сыала-соруга — фауна уонна флора сүтэн хаалыытын уонна аҕыйыыр кыһалҕатыгар дьон болҕомтотун тардыы^[8][9].

ЮНЕСКО генеральнай дириэктэрэ Одрэ Азуле^[10]:

Тулалыыр айылҕаны уонна бу планетаҕа биһигини кытта олорор харамайдары кытта сыһыаммыт моделын төрдүттэн уларытыахпытын наада, уонна барытыгар дьиҥнээх уопсай аан дойдуну былаанныыры уонна тутары саҕалыахтаахпыт.

«Биологическай эгэлгэ» диэн тиэрмин 1970-с сылларга үөскээбитэ^[11]. Уонча сыл буолан баран, прикладной уонна фундаментальнай биология эйгэтигэр киэҥник туттуллар буолбута^[12].

1992 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр Рио-де-Жанейроҕа Биологическай эгэлгэ туһунан конвенция ылыллыбыта^[8] — биологическай эгэлгэни харыстааһыҥҥа туһуламмыт аан дойдутааҕы сокуоннай докумуон^[13]. Конвенция 1993 сыл ахсынньы 29 күнүттэн күүһүгэр киирбитэ^[2]. 2025 сыл ыам ыйын туругунан, докумуону 196 судаарыстыба бигэргэппитэ^[14].

Ол кэнниттэн, конвенцияҕа манныктар ылыллыбыттара: Картахена биологическай куттал суох буолуутун туһунан боротокуола (2000), Генетическэй ресурсаларга киирии уонна кинилэри туһаныы түмүгэр тахсар туһаны сөптөөхтүк уонна тэҥҥэ үллэстии туһунан Нагоя боротокуола (2010), уонна Нагоя-куала-лумпур эбии боротокуола картахена биологическай куттал суох буолуутун боротокуолугар эппиэтинэс уонна көннөрүү туһунан (2010)^[2].

1994 сыл ахсынньы 19 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята Норуоттар ыккардыларынааҕы биологическай эгэлгэ көрүҥ күнүн биллэрбитэ уонна ахсынньы 29 күнүгэр (Биологическай араас буолуу туһунан конвенция күүһүгэр киирбит күнүгэр) бэлиэтииргэ быһаарбыта^[1].

2000 сыл ахсынньытыгар Киин Ассамблея бырааһынньыгы ыам ыйын 22 күнүгэр (конвенцияҕа илии баттаммыт күнүгэр) көһөрөр туһунан быһаарыыны ылыммыта^[15].

2015 сыллаахха аан дойду салайааччылара 17 кэскиллээх сайдыы сыалын (2030 сыллааҕы кэскиллээх сайдыы күн дьаһалыгар ыйыллыбыта) ылыммыттара, олортон биирдэстэрэ биологическай эгэлгэ сүтүүтүн тохтотуу сыалын киллэрбитэ^[16].

2022 сыл ахсынньытыгар 196 дойду Куньмин-Монреаль аан дойдутааҕы биологическай эгэлгэни харыстааһын тиһигин ылыммыта^[4]. Докумуоҥҥа айылҕа баайын сөптөөхтүк туһаныыга, биологическай эгэлгэни харыстааһыҥҥа, экосистемалары чөлүгэр түһэриигэ туһуламмыт 23 сорук киирбитэ. Докумуону олоххо киллэрэргэ судаарыстыбалар биологическай эгэлгэни харыстааһыҥҥа национальнай стратегиялары уонна дьаһал былааннары оҥоруохтарын наада^[17].

Сыл аайы биологическай эгэлгэ аан дойдутааҕы күнүгэр тиэмэ биллэриллэр. ХНТ Киин сэкирэтээрэ үбүлүөйү бэлиэтиир сурук таһаарар.

Бу күн аан дойду үрдүнэн араас тэрээһиннэр ыытыллаллар: айылҕа харыстабылыгар лиэксийэлэр, айылҕа харыстабылын бэстибээллэрэ, быыстапкалар^[18], уу объектарын ыраастыыр, ойуурдары ыраастыыр акциялар уо. д. а.

Биологическай араас норуоттар ардыларынааҕы күнүгэр аналлаах анал таһаарыылар эмиэ тахсаллар^[2].

• 2002 — «Ойуурдар биологическай эгэлгэлэрэ»^[19].
• 2003 — «Биологическай эгэлгэ уонна дьадаҥы буолууну намтатыы: кэскиллээх сайдыы соруктара»^[2].
• 2004 — «Биологическай эгэлгэ: барыларыгар ас, уу уонна доруобуйа».
• 2005 — «Биологическай эгэлгэ: уларыйа турар аан дойдуга олох страховката».
• 2006 — «Кураанах оройуоннарга биологическай эгэлгэни харыстааһын»^[2].
• 2007 — «Биологическай эгэлгэ уонна климат уларыйыыта».
• 2008 — «Биологическай эгэлгэ уонна тыа хаһаайыстыба».
• 2009 — «Инвазионнай көрүҥ^[ru] көрүҥнэр».
• 2010 — «Сайдыыга уонна дьадаҥы буолууну намтатыыга биологическай эгэлгэ»^[2].
• 2011 — «Ойуурдар биологическай эгэлгэлэрэ».
• 2012 — «Байҕаллар биологическай эгэлгэлэрэ».
• 2013 — «Уу уонна биологическай эгэлгэ».
• 2014 — «Арыылар биологическай эгэлгэлэрэ».
• 2015 — «Биологическай эгэлгэ көрүҥ кэскиллээх сайдыы сыалларыгар»^[2].
• 2016 — «Биологическай эгэлгэ туһунан өйдөбүлү тутуһуу, дьон олоҕун уонна олоҕун-дьаһаҕын өйөөһүн»^[8].
• 2017 — «Биологическай эгэлгэ уонна туруктаах туризм».
• 2018 — «Биологическай эгэлгэ эйгэтигэр дьаһал 25 сылын бэлиэтээһин».
• 2019 — «Биһиги биологическай эгэлгэбит, аспыт, доруобуйабыт»^[7].
• 2020 — «Айылҕаҕа биһиги быһаарыыларбыт».
• 2021 — «Биһиги быһаарыы чааһа буолабыт «ForNature».
• 2022 — «Бары тыыннаахха уопсай кэскили оҥоруу»^[2].
• 2023 — «Сөбүлэһииттэн дьайыыга диэри: биологическай эгэлгэни чөлүгэр түһэрии».
• 2024 — «Былаан чааһа буол»
• 2025 — «Айылҕаны кытта дьүөрэлэһии уонна кэскиллээх сайдыы».

• Аан дойдутааҕы дьиикэй айылҕа күнэ (кулун тутар 3 күнэ).
• Норуоттар ардыларынааҕы ойуур күнэ (кулун тутар 21 күнэ).
• Норуоттар ардыларынааҕы тропиктар күннэрэ (бэс ыйын 29 күнэ).
• Аан дойдутааҕы байҕал күнэ (чопчу күнэ суох; балаҕан ыйын бүтүүтүгэр бэлиэтэнэр).
• Аан дойдутааҕы харамай харыстабылын күнэ (алтынньы 4 күнэ).

• Редникова Т. В. Значение конвенции CITES для охраны биологического разнообразия: полувековой опыт реализации положений // Международное право и международные организации. — 2023. — № 1.