Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Биляр түмэлэ

Биляр (Татарстан)
Точка
Биляр
Биляр аныгы Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин каартатыгар

Биляр (был.-нууч. Билир, тат. Биләр, Bilär, чуваш. Пӳлер, нууч. Билярское городище) — аныгы Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин Билярск сэлиэнньэтин аттыгар баар былыргы куорат онно. Арассыыйа норуоттарын култуураларын утума.

Биляр орто үйэлэргэ Волгатааҕы Булҕар сирин киин куората этэ (X—XIII үйэ).

Устуоруйата

Арааб айанньыта ибн Фадлан суруктарыттан көстөрүнэн, куорат 922 сыллааҕыта булгар ыраахтааҕыта Алмуш саҕана төрүттэммит. Онуоха Биляр куорат оннуттан көстүбүт бастакы археология матырыйааллара X үйэнэн бэлиэтэнэллэр[1].

Биляр Волга өрүскэ түһэр Улахан Черемшан (нууч.) (сах. өрүс уҥа салаатын — Аччыгый Черемшан үрэх хаҥас кытылыгар турбут (билиҥҥитэ Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин Алексеевскай оройуонун сирэ-уота).

Нуучча устуоруйатын тиһилигэр Биляр куорат 1164 сыллаахтан Улуу куорат (Великий город) диэн аатынан ахтыллар («Лаврентьевская летопись»). Маннык аатынан бүтэһигин сурукка киирбит сыла — 1236, бу сыл куораты монгуоллар сэриинэн кэлэн, халаан, уматан барбыттар.

undefined

Куорат археологическай сэмнэхтэрэ — Биляр көрдүгэ — Билярск сэлиэнньэ соҕуруулуу-илиҥҥи кытыытыгар бааллар. Биляр көрдүгэ Билярскайдааҕы судаарыстыбаннай устуоруйа, археология уонна айылҕа заповедник-түмэлигэр киирсэр.

Биляр көрдүгэр археология чинчийиилэрэ

Биляр көрдүгэ устуоруйа уонна археология өйдөбүнньүгүн быһыытынан XVIII үйэҕэ[2] болҕомтону тардан саҕалаабыт.

Көрдүк бастакы былаанын уонна ойуулааһынын Н. П. Рычков оҥорбут. Биляр куорат сэмнэхтэрин уонна ону тулалыыр археология өйдөбүнньүктэрин В. А. Казаринов 1881 сыллаахха ордук толору үөрэппит. Кини тутуулар урусхалларын үөрэппит, туспа оройуоннар баалларын бэлиэтээбит.

Көрдүк иһинэн бастакы билим хаһыылары 1915—1916 сыллардаахха П. А. Пономарев уонна М. Г. Худяков[3] [4] Археология, устуоруйа уонна этнография уопсастыбатын сорудаҕынан саҕалаабыттар, ол эрэн бүтэрбэтэхтэр. Аныгыскы холонууну 1928 сыллаахха А. С. Башкиров[5] оҥорбут.

Стационарнай чинчийиилэри 1967 сылтан А. Х. Халиков, онтон Ф. Ш. Хузин салайааччылардаах Г. Ибрагимов аатынан ТЛИИ КФАН ССРС уонна КГУ экспедициялара оҥорбуттар.

Биляр көрдүгүн ойуулааһына

Көрдүк Аччыгый Черемшан үрэх диэки намтыыр көнө платоҕа турар. Көрдүгү икки үрэх быһа охсор — Билярка уонна Елшанка (иккиэн — Аччыгый Черемшан өрүс хаҥас салаалара).

Биляр көрдүгэ түөрт муннуктуу быһыылаах, муннуктара сир-дойду хайысхаларын диэки көрбүттэр. Көрдүк бэйэ-бэйэлэригэр киирбит түөрт концентрическай чаастартан турар: цитадель, иһинээҕи куорат, тас куорат, посад — куорат эркинин таһынан дэриэбинэ.

Көрдүккэ Цитадель (ис кириэппэс) булуллубатах.

'Иһинээҕи куорат' түөрт муннуктуу быһыылаах, иэнэ[6] (бөҕөргөтүүлэрин кытта) 1 306 000 м² (бөҕөргөтүүтэ суох — 1 160 000 м².). Куорат бөҕөргөтүүлэрэ үөһээ өттүгэр эбии мас тутуулардаах икки хос буор хайыҥнартан турара. Бу буор хайыҥ сүрүн өттүн уһуна 4800 м эбит, оттон хос өттө (сорох учаастактарга ситэри оҥоһуллубакка хаалбыт) — 5400 м. Бөҕөргөтүүлэргэ соҕуруулуу-арҕаа өттүттэн — Билярка, оттон хотугулуу-илин өттүттэн Елшанка үрэх хоруу быһыытынан туһалаан турбуттар.

Тас куорат буор хайыҥнара уонна хоруулара үс хостоох эбит. Көрдүккэ ордук илиҥҥи өттүгэр үчүгэйдик хаалбыттар. Иһинээҕи хайыҥнар линияларын уһуна 9125 м кэриҥэ. Ортоку хайыҥнар линияларын уһуна 9400 м кэриҥэ. Тас хайыҥнар линияларын уһуна 10200 м кэриҥэ. Тас куорат бөҕөргөтүүлэрин кытта иэнэ 4 896 000 м² (бөҕөргөтүүтэ суох — 3 741 000 м².).

Посад көрдүк тула турар. Хотугулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа өттүлэриттэн кылабыыһалар (I, III, V Билярдааҕы могильниктар) бааллар.

Биляр көрдүгэ бөҕөргөтүүлэрин кытта уопсай иэнэ 6 202 000 м² (бөҕөргөтүүтэ суох — 4 901 000 м²). Посады учуоттаан туран, комплекс иэнэ 8 000 000 м² кэриҥэ, онон кинини орто үйэтээҕи Аан дойду бөдөҥ куораттарыгар киллэриэххэ сөп. Бөһүөлэк олохтоохторун ахсаанын 100 тыһ. киһиэхэ тиийэ араастаан сыаналаабыттар[7].

Биляр көрдүгүн сүрүн эбийиэктэрэ

undefined

Билярдааҕы мэчиэт кэлимэ

Цитадель иһинэн былыргы мэчиэт дьиэтин урусхаллара бааллара былыр-былыргыттан биллэр. Минарет уонна портал (сүрүн аан) хаалдыктарын туһунан историк В. Н. Татищев суруйбут. 1769 сыллаахха Билярга сылдьыбыт Н. П. Рычков тааһы кытта булкуллубут кыһыл кирпиичэттэн оҥоһуллубут истиэнэлэри, холуонналары уонна минарет сэмнэхтэрин булбут. XIX үйэ ортотугар Биляр сирин-уотун олохтоохтор хаһан-хорутан саҕалаабыттар, онон 1915 сыллаахха П. А. Пономарев уонна М. Г. Худяков мэчиэти булбатахтар — үрүҥ таастан ууруллубут фундамент суолун эрэ арыйбыттар. 1971 сыллаахха А. Х. Халиков салайааччылаах мэчиэт комплексын толору билим хаһыылара саҕаламмыттар. Аныгыскы сылыгар ону чинчийии саҕаламмыт. Чинчийии кэмигэр, 1976 сылтан 1981 сыллаахха дылы, комплекс билим консервацияҕа турбут.

Мэчиэт дьиэтэ икки чаастан турар эбит — мас уонна таас. Бастаан (куорат олохтоммут кэмигэр) мас чааһа тутуллубут. Кини көнө муннуктаах (44,5—48×30—32 м) быһыылаах эбит, аана хотугулуу-илин диэки, оттон михраб хаспаҕа соҕуруулуу-арҕаа, Мекка диэки хайысхалаахтар. Археологтар урукку тутуу конструкциятын, эркиннэрин уонна муостатын оннуларын, ону кытта биир кэлим бэрээдэктээх, 0,5—1,5 м дириҥнээх уонна 0,5—0,8 м диаметрдаах 650-тан тахса тирэх баҕана иинин булбуттар (сорохторугар сытыйбыт мас баҕаналар хаалдыктара көстүбүттэр). Мэчиэт мас чааһын ортотугар (соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар чугас) уу муһар кудук буола сылдьыбыт түөрт муннуктаах иин көстүбүт. Ол аата манна аһаҕас тиэргэн баар эбит диэн сабаҕалыахха сөп.

Мэчиэт таас өттө X үйэ ортотугар, дьиэ мас чааһын соҕуруулуу-илин өттүгэр тутуллубут. Тулааһыныттан испиэскэлээх таас сурааһыннар эрэ хаалбыттар, олор көнө муннуктаах (41—42×26 м) быһыылаах, истиэнэлэрэ 1 м-гэ диэри кэтиттээх, оттон муннуктара, мас чааһын курдук, сир-дойду хайысхаларын ыйбыттар.

Таас мэчиэт туора сабыытын өйүүр 24 холуонналаах улахан киэҥ саалалаах эбит. Ол курдук, 2×2 м кээмэйдээх, 1-1,5 м дириҥнээх түөрт муннуктаах 24 оҥхойу чопчу булбуттар. Холуонналар 6 эрээккэ 4-түү колоннанан симметриянан турбуттар, онуоха эрээттэр бэйэ-бэйэлэрин кытта 1-1,2 м кэтиттээх уонна 0,5 м-гэ диэри дириҥнээх лиэнтэлээх тулааһынынан ситимнэспиттэр эбит. Соҕуруулуу-илин истиэнэ тас өттүгэр 6 туγκэ- туγκэ ленточнай фундаменнар салгыылара буолар 6 боковой контрфорстар (1,7×1,4 м) олохторун көнө муннуктаах быһыылара бааллар. Соҕуруулуу-арҕаа эркин иһинээҕи өттүгэр 2,75 м кэтиттээх михраб хаспаҕын суола көстүбүт[8].

Икки холбоммут чаастар биир кэмҥэ үлэлээбиттэр. Тутуулар уопсай иһинээҕи иэннэрэ 2000 м²-тэн итэҕэһэ суох, онон Биляр мэчиэтэ Илиҥҥи Европа орто үйэтээҕи бөдөҥ тутууларыттан биирдэстэринэн ааҕыахха сөп.

Көрдүк хотугулуу-илин өттүгэр 1,2—1,5 м ыраахха чинчийээччилэр минарет оннун булбуттар. Көнө муннуктаах (9×8 м) быһыылаах, былыргы таһымыттан 3 м дириҥэтиллибит котлован түгэҕэ бытархай үрүҥ тааһынан кутуллубут эбит, ол быыһыгар туспа архитектура оҥоһуктара көстүбүттэр. Хаһыы түгэҕэ чиҥэтиллибит, онно 1 м-гэ диэри дириҥнээх дууп мас атахтартан (0,4—0,5 м ыраах, 0,15—0,2 м диаметрдаах) тиһигин быспат оҥхойдор көстүбүттэрэ.

X үйэ бастакы аҥарыгар мэчиэт аттыгар некрополь (IV Биляр көмүүтэ) үөскээбит. Чинчийиилэр кини сорох уратыларын көрдөрбүттэр, ол курдук, киһи уҥуоҕа куорат ортотугар турбут эбит, манна биллэр-көстөр дьон көмүллүбүтүн туоһулуур анал көмүү тутуулара уонна сэргэстэһэ көмүү диэн бааллар эбит. Мэчиэт кэлимигэр 1971—1973 сыллардаах хаһыыларга көстүбүт «феодал дьиэтэ» диэн ааттаммыт дьиэ эмиэ киирэр.

Биляр феодалын дьиэтэ

Феодал дьиэтэ көрдүк ортотугар «цитадель» иһигэр турар, мэчиэт кэлимигэр киирэр. Кирпииччэ дьиэ онно баарын бастаан 1915 сыллаахха П. А. Пономарев ыйан биэрбит. Онтон 1971—1973 сыллардаах А. Х. Халиков салайааччылаах хаһыыларга дьиэни толору чинчийбиттэр.

Дьиэ тулдааһынын эркиннэрин онно бэйэтин таһымыгар хаалбыт. «Феодал дьиэтин» эркиннэрэ стандарт ситэри уматыллыбатах (полусырцовай) уонна уматыллыбыт квадрат быһыылаах (26×26×5 см) кирпиччэлэртэн ууруллубуттар уонна 1—1,2 м кэтиттээхтэр. Кирпииччэлэр исбиэскэлээх туой суурадаһынынан, сороҕор эбии исбиэскэ эбэтэр алебастр булкаастаах, бөҕөргөтүллүбүттэр. Дьиэ сүрүн чааһа квадраттыҥы (11×11 м) быһыылаах, муннуктара сир-дойду хайысхаларын диэки көрбүттэр, ортотунан суон, 1,2 м-гэ диэри кэтиттээх, хардары таары ууруллубут эркиннэрдээх. Онон дьиэ 16 м² кэриҥэ иэннээх түөрт тэҥ квадрат быһыылаах, бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһуктаах хосторго арахсар. Модьу ис эркин баарыттан дьиэ үөһэ өттүгэр купол баар эбит диэн сабаҕалыахха сөп. Аллараа этээс хосторо хас да төгүл сыбаммыттар, эркин муостаны кытта силбэһиитэ исбиэскэ билиитэлэринэн бүрүллүбүт. Дьиэ икки кирпииччэ халыҥнаах (10—11 см) кирпииччэ муосталаах эбит, ол үрдүнэн 5—6 см халыҥнаах исбиэскэлээх сиэмэн суурадаһынынан бүрүллүбүт.

Дьиэҕэ киирии соҕуруулуу-илин өттүгэр баар эбит, икки хос ааннаах эбит. Аан кытыытынан, быһыыта, П-быһыылаах арка барар эбит — хаһыылар дьиэ муннуктарыттан 1,2 м уонна 2,1 м ыраахха холуонна аҥарын саҕа пилястрдар баалларын көрдөрбүттэр. Пилястрдар көнө муннуктаах (1×0,8 м) олохтоохтор эбит уонна утаа холуоннаҕа кубулуйаллар эбит. Аан айаҕар кирилиэс тулааһынын суолун булбуттар. Кирилиэстэн мэчиэккэ диэки кирпииччэ уонна таас тоорохойдоруттан ууруллубут ыллык баар эбит.

Дьиэ соҕуруулуу-арҕаа эркинэ арҕаа муннугунан быган тахсар. Быган тахсыан аҕай иннинэ истиэнэҕэ 0,9 м кэтиттээх аан баара көстөр. Аан аттыгар чинчийээччилэр 30—40 см диаметрдаах ииннэри булбуттар. Ииннэр үөскээһиннэрин туһунан чинчийээччилэр санаалара арахсыбыттар. А. Х. Халиков бу ииннэр иккис этээс балкон тэрээһэтэ турбут баҕаналарыттан хаалбыттар диэбит. С. С. Айдаров уонна Ф. М. Забирова бу оҥхойдор мэчиэт собуордаах өттүн мас чааһын кытта холбуур галереяттан хаалбыттар диэн быһаарбыттар.

Дьиэ хотугулуу-арҕаа эркинэ уустук конструкциялаах эбит. Ол курдук, манна 0,5 м-тэн тахса халыҥнаах эркиннэрдээх, иккис этээскэ киирэр ааннаах уонна дьиэни ититэр систиэмэни кытта ситимниир оһохтоох икки хостоох, туора быһыылаах эбии тутуу көстүбүт. Уопсай оһох хотугулуу-арҕаа муннукка баар эбит. Оһох олоҕо муостаҕа 1,2 м дириҥнээх, көнө муннуктаах (2,5×2 м) быһыылаах уонна икки хаамыралаах эбит — уматык (0,8×0,6 м) уонна итиини мунньар (1,5×0,9 м). Итиини мунньар хаамыра икки 35—45 см кэтиттээх уонна 9 м уһуннаах буруону аһардар көҥдөйдөөх эбит. Көҥдөйдөртөн бастакы этээс муостатын анныгар да, үөһээ этээскэ да барар ититии систиэмэтин салаалара тахсаллар эбит. Ититии систиэмэтин салааларын уопсай уһуна 300 м кэриҥэ эбит.

Дьиэ хотугулуу-илин эркинэ ордук күүскэ урусхалламмыт. Ол да буоллар, бу эркиҥҥэ куукуна тутуутугар тахсар аан баара көстүбүт. Эбии тутуу кээмэйэ — 3,6×3 м, онно икки оһох (кирпииччэ оһох уонна таас оһох — жаровня) уонна холуодьас көстүбүттэрэ.

Дьиэ иһинээҕи өттүн хаһыытыгар туой уонна өстүөкүлэ иһиттэр, өстүөкүлэ уонна өҥнөөх металл киэргэллэр, тимиртэн оҥоһуллубут олох-дьаһах маллара көстүбүттэр. Быһыыта, бу дьиэҕэ мэчиэт үлэһитэ олорбут. Ол да буоллар, Э. Д. Зиливинская дьиэ уопсастыбаннай баанньык буолуон сөп диэн сабаҕалаабыт.

Бу дьиэ X үйэ иккис аҥарыгар таас мэчиэт тутуутун кытта тэҥҥэ тутуллубут диэн сабаҕаланар. 1236 сыллаахха урусхалламмыт — эркиннэрин урусхалларын анныгар киһи уҥуохтарын хаалдыктара көстүбүттэр.

Билярдааҕы «Караван-сарай»

Биляр иһинээҕи куоратын таһыгар, соҕуруу муннугар, илин аан аттынан баар эбит. Бу сир эбии бөҕөргөтүүлээҕин иһин XIX—XX үйэ саҕаланыытыгар олохтоохторго «форт» диэн аатынан биллэр эбит. Улахан кирпииччэ дьиэ хаалдыктарын манна өссө 1881 сыллаахха В. А. Казаринов булбут. 1928 сыллаахха А. С. Башкиров дьиэ сорҕотун арыйбыт, ону 1969—1972 сыллардаах Билярдааҕы экспедиция чинчийбит. Кирпииччэ дьиэ эркиннэрин уонна тулааһынын хаалдыктара, холуодьас иинэ, кирпииччэнэн ууруллубут тиэргэн, частоколга маарынныыр бөҕөргөтүү сорҕото, онтон кэнники — дьиэни тулалыыр буор хайыҥнар уонна уулаах хоруулар көстүбүттэр.

Биляр «баанньыга»

Кирпииччэ дьиэ хаалдыктара цитадель хотугу өттүгэр уонна мэчиэт кэлимиттэн хоту диэки 180—200 м ыраах тураллар. 1973 сыллаахха аэрофотосъемка көмөтүнэн булуллубуттар уонна 1979—1981 сылларга чинчийиллибиттэр. Муоста аннынан ититии систиэмэлээх дьиэ стандарт булҕар кирпииччэтиттэн (26×26×4,5—5,5 см) тутуллубут, квадрат (10,4×11,6 м) быһыылаах, муннуктара сир-дойду хайысхаларын диэки көрбүттэр. Стратиграфия дааннайдарынан, дьиэ XI үйэттэн эрдэ тутуллубатах уонна икки чаастан турар диэн түмүктүөххэ сөп.

Биляр 1 №-дээх холуодьаһа

Холуодьас[9] мэчиэт кэлимин уонна «Феодал дьиэтин» икки ардыларыгар турар. XII үйэҕэ үлэлэппиттэр. 1915 сыллаахха экспедиция кэмигэр П. А. Пономарев уонна М. Г. Худяков сорҕотун арыйан ыраастаабыттар. Толору чинчийиини 1972 сыллаахха А. Х. Халиков салайааччылаах экспедиция ыыппыт. Хойут, 1973—1974 сылларга, холуодьас чөлүгэр түһэриллэн, консервацияламмыт.

Туой уустарын кыбаарталлара

1968 сыллаахха көстүбүт, хаһыылар 1972, 1974, 1980, 1981 сылларга ыытыллыбыттар. Тас куоракка турар. Арҕааттан Билярка үрэҕинэн, хотуттан — көрдүк иһинээҕи хайыҥынан, илинтэн — эргэ суолунан, соҕурууттан кыра аппанан икки аҥыы арахсар. Оройуон иэнэ ~ 80 000—100 000 м². Кыбаартал «тыал розатын» учуоттаан, наадалаах сырьё (туой, кумах) баар сирдэрин аттыгар турар. Хаһыыларга араас конструкциялаах оһохтору[10] булбуттар. Анал бөҕө кирпииччэттэн оҥоһуллубут оһохтор, олорор дьиэлэртэн туспа турар мастарыскыайдар, кыбаартал улахан иэнэ — бу барыта Билярга туой оҥоһук дьыалата үрдүк таһымнааҕын туоһулуур[11].

Алхимия мастарыскыайа

Казан университетын археологтарын экспедицията арыйбыт Билярдааҕы алхимия мастарыскыайа Европаҕа булуллубут саамай былыргы алхимия мастарыскыайа буолуон сөп диэн Казань университетын археологтара сабаҕалаабыттар[12].

Биляр сайдыытын кэрдиистэрэ

Куорат сайдыытын устуоруйатын икки кэрдиис кэмҥэ (култуурнай араҥа үөскээбит кэмнэринэн) араарыахха сөп. Бастакы кэрдиис — X үйэ саҕаланыыта — XI үйэ бастакы аҥаара. Бу кэмҥэ алларааҥы култуурнай араҥа мунньуллубут. Иккис кэрдиис — XI үйэ иккис аҥаара — XII үйэ бастакы үс гыммыт биирэ. Бу кэмҥэ үөһээҥи култуурнай араҥа мунньуллубут.

X үйэ саҕаланыыта — XI үйэ бастакы аҥаара

Куорат олохтоммут кэмэ X үйэнэн бэлиэтэнэр. Үөскээбит кэмигэр куорат 600 га кэриҥэ иэннээх эбит. Маҥнай куорат икки өттүлээх эбит — тас уонна иһинээҕи куорат. Өр кэм устата нэһилиэнньэ күүскэ улааппыт, сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тиийэн, сүрдээх улахан кээмэйдэммит. Куорат сайдыыта сүнньүнэн иһинээҕи тутууну чиҥэтии суотугар, сирин-уотун кэҥэппэккэ эрэ барбыт. Билярга Русьтан уонна Прибалтикаттан, Арҕаа Европатан уонна Скандинавияттан, Орто Азияттан уонна Персияттан, Индияттан уонна Кытайтан, Византиятан уонна Кавказтан атыы-эргиэн суоллара быһа охсуһаллар.

XI үйэ иккис аҥаара — XIII үйэ бастакы үс гыммыт биирэ

Биляр XIII үйэ саҕаланыытыгар ордук сайдыбыт. Ол кэмҥэ таас уонна кирпииччэ дьиэлэр хосторо муоста аннынан барар систиэмэнэн ититиллэллэр, ону таһынан түннүк быһыытынан өстүөкүлэни киэҥник туһаналлар эбит. Монголлар арҕаа диэки бохуоттарын түмүгэр куорат 1236 сыллаахха сууллубут уонна онтон ыла сөргүтүллүбэтэх[13]. Бу түбэлтэ туһунан Лаврентьев летописһыгар маннык суруллар:

«В лето 6744 [1236 г.] …приидоша от восточные страны в Болгарьскую землю безбожнии Татарии и взяша Татарове на Болгарскую землю и взяша славныи Великий град Болгарскыи и избиша оружьем от старца и до уного и до сущаго младенца и взяша товара множество, а город ихъ пожгоша огнемъ и всю землю их ихъ поплениша»[14].

Атын сиргэ саҥа олохсуйарга холонуулар бааллара — Балынгуз көрдүгэ, Биляр III сэлиэнньэтэ, эбэтэр «монголлар кэннинээҕи Биляр» диэнинэн биллэр көрдүк.

Билярскайдааҕы түмэл

Биляр көрдүгэ Билярскайдааҕы судаарыстыбаннай устуоруйа, археология уонна айылҕа заповедник-түмэлигэр киирсэр.

Түмэл аадырыһа: Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтэ, Алексеевскай оройуон, Билярск сэл., Арбузов уул., 2[15].

Хайдах тиийиэххэ сөбүй: Казань куораттан массыынанан эбэтэр автовокзалтан рейстээх автобуһунан[16].

Үлэлиир кэмэ: Күн ахсын өрөбүлэ суох 8.00 чаастан 17.00 диэри[15].

Быһаарыылар

  1. ↑ Кокорина, Кузьминых, 2005
  2. ↑ Татищев, 1962
  3. ↑ Пономарев, 1915, 1919
  4. ↑ Пономарев, 1916, 1919
  5. ↑ Башкиров, 1929
  6. ↑ Цитадель иэнин учуоттаан
  7. ↑ Халиков Татарский, 1989
  8. ↑ Халиков Мечеть, 1976
  9. ↑ 18 холуодьас үөрэтиллибит
  10. ↑ Түөрт тииптээх оһохтор көстүбүттэр
  11. ↑ Кокорина, 1983
  12. ↑ Артефакты Биляра исследовали ученые КФУ и наноцентра РТ. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 22 Олунньу 2020 года.
  13. ↑ Закиров, 2018
  14. ↑ Лаврентьевская летопись, 1927
  15. ↑ 1 2 [https://xn--80abeiejgafejid0blpls8x.xn--p1ai/contact.html Контакты. Билярский государственный историко-археологический и природный музей-заповедник] (рус.). Сигэнии күнэ: 20 Олунньу 2026.
  16. ↑ Путеводитель по Билярску — как добраться, где остановиться и что посмотреть(биллибэт). Тонкости туризма. Сигэнии күнэ: 20 Олунньу 2026.

Литература

  • Биляр / Н. А. Кокорина, С. В. Кузьминых // «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз [Электронный ресурс]. — 2005. — С. 479—480. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.
  • История Российская: В 7 т. / Татищев В.Н.. — Ленингр.: Акад. наук СССР. Ин-т истории. Ленингр. отд-ние, 1962. — 444-462 с.
  • Пономарев П. А. Краткий отчет о раскопках и разведках в районе Билярска летом 1915 г. // ИОАИЭ, т. XXX. — Казань, 1919. — Вып. I.
  • Пономарев П. А. Отчет об археологической экспедиции в Билярск в июле 1916 г. // ИОАИЭ, т. XXX. — Казань, 1919. — Вып. I.
  • Татарский народ и его предки / Халиков А. Х.. — Казань: Татарское кн. изд-во, 1989. — 444-462 с.
  • Халиков А. Х. Мечеть // Исследования Великого города. — М., 1976. — Вып. I. — С. 84-112.
  • Кокорина Н. А. Гончарные горны Билярского Городища // Средневековые археологические памятники Татарии. — Казань, 1983. — С. 50-69.
  • Закиров Р. Р. Монгольское завоевание Волжской Булгарии и его последствия // Тюркологические исследования. Т. 1.. — Казань, 2018. — Вып. 2. — С. 76-93.
  • Лаврентьевская летопись // Полное собрание русских летописей. Т. 1.. — Л., 1927. — Вып. 2. — С. 460.
  • Новое в археологии Поволжья (археологическое изучение центра Билярского городища) / отв. ред. А. Х. Халиков. — Казань: ИЯЛИ КФАН СССР, 1979. — 155 с.
  • Культура Биляра: булгарские орудия труда и оружие X—XIII вв. / отв. ред. А. Х. Халиков. — М.: Наука, 1985. — 216 с.
  • Посуда Биляра / отв. ред. А. Х. Халиков. — Казань: Институт языка, литературы и искусства имени Галимджана Ибрагимова, 1986. — 150 с.
  • Башкиров А. С. Экспедиция по изучению болгаро-татарской культуры летом 1928 года (краткие отчетные сведения) // Материалы по охране, ремонту и реставрации памятников ТССР. — Казань, 1929. — Вып. III. — С. 27—36.
  • Валиулина С. И. Стекло Волжской Булгарии (по материалам Билярского городища). — Казань: Казанский университет, 2005. — 279 с.
  • Валиулина С. Биляр и его округа // История татар с древнейших времен. — Казань: Институт истории имени Шигабутдина Марджани, 2009. — Т. III: Улус Джучи (Золотая Орда). XIII — середина XV в. — С. 200—202.
  • Валиулина С. И. Золотоордынский Биляр // Генуэзская Газария и Золотая Орда. — Кишинэу; Казань: Stratum plus, 2019. — Т. 2. — С. 379—412.
  • Валиулина С. И. Биляр и его округа // Археология Волго-Уралья. — Казань: Изд-во Академия наук Республики Татарстан, 2022. — Т. 6. — С. 280—303.
  • Коваль В. Ю. Фортификация Биляра // Археология евразийских степей. — 2025. — № 5. — С. 78—107.
  • Смирнов А. П. Биляр // Волжские булгары. — М.: Государственный исторический музей, 1951. — С. 229—230. — (Труды Государственного исторического музея. — Вып. XIX).
  • Утягулова Р. Р. Типология поливной керамики Билярского городища // Oriental Studies. — 2022. — Т. 15, № 3. — С. 579—593.
  • Хузин Ф. Ш. Великий город на Черемшане: стратиграфия, хронология. Проблемы Биляра — Булгара. — Казань: Институт языка, литературы и искусства имени Галимджана Ибрагимова, 1995. — 223 с.
  • Хузин Ф. Великий город на Черемшане и город Булгар на Волге // История татар с древнейших времен. — Казань: РухИЛ, 2006. — Т. II: Волжская Булгария и Великая Степь. — С. 163—179.
  • Хузин Ф. Ш., Валиулина С. И., Шакиров З. Г. Билярской археологической экспедиции — 50 лет: итоги и проблемы исследований Великого города // Археология евразийских степей. — 2017. — № 1. — С. 10—23.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар