Айсиньгиоро Нурхачи

XVII-с үйэ саҕаланыытыгар чжурчжэнь норуоттара үс улахан бөлөххө арахсаллар этэ: Цзяньчжоу уонна Маолинь (建州女真) чжурчжэннэрэ, Хайси (海西女真) чжурчжэннэрэ уонна дьиикэй чжурчжэннэр (野人女真). Бу бөлөхтөр тус-туһунан сайдыылаах, араас таһымнаах баһылыктаах омуктары уонна биистэри көрдөрөллөр. Уокуруктары салайарга анаммыт чжурчжэнь баһылыктара сэрииһит чыыннарын ылаллара, официальнай бэчээт бэриллэрэ, онон кыраныысса таһынааҕы кириэппэстэргэ да, импиэрийэ киин куоратыгар да атыы-эргиэн ыытар кыахтаналлара^[6].

Чжурчжэнь биистэрин сомоҕолоһуута биир биис баһылыгын Нурхачи үлэтин кытта ситимнээх. Айсинь Гиоро (Нингутабэйлэ) ууһа, кэлин Цинскай импиэрийэни олохтообут Нурхачи, маньчжу диэн биистэн төрүттээҕэ. Бу биис атын чжурчжэнь биистэриттэн дьонун ахсаанынан да, сэрииһит күүһүнэн да, баайынан да биллибэтэҕэ^[6].

Нурхачи Пэктусан хайа (кыт. 长白山 Байтоушань) аттыттан кэриэй сэриилэрин батталыттан былыргы Манчжурия (нууч.) (сах. соҕуруу өттүгэр XV-с үйэ бастакы аҥаарыгар көһөн кэлбит Тун диэн чжурчжэнь ууһуттан төрүттээх. Бэйлэ (мандь. кинээс) Гьочанги сиэнэ уонна бэйлэ Такши уола буолан^[7], Нурхачи Суксухэ-бира өрүс хочотугар (бил. кыт. Суцзыхэ) баар 6 кыра куорат-кириэппэс (мандь. нингута бэйлэ — 6 кинээс) кинээстэриттэн биирдэстэрэ этэ. Ол да буоллар, кини 1115—1234 сылларга Хотугу Кытайга уонна Ис Монголияҕа баар буола сылдьыбыт чжурчжэнь Цзинь импиэрийэтин дьиэ кэргэнигэр сыһыаннаахпын диэн этинэрэ. Ол иһин Нурхачи бэйэтин араспаанньатын «Кыһыл көмүс уус» (Айсинь Гиоро) диэн ааттаабыта, онон Цзинь импиэрийэтин салайар дьиэ кэргэниттэн төрүттээхпин диэн бэлиэтээбитэ (цзинь диэн тыл кытайдыы «кыһыл көмүс» диэн суолталаах). Нурхачи ууһа Суксухэ-бира өрүс хочотун сирдэригэр бас билиилээхпин диэн эппитэ, кэлин ол сиргэ Маньчжоу диэн сири олохтообуттара^[8].

1582 сыллаахха чжурчжэнь биистэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэ сылдьалларын кэмигэр, туох буолбута биллибэт түгэҥҥэ, Ляодун бо Ли Чэнлян диэн кытай саллааттарын илиилэриттэн Нурхачи аҕата уонна эһэтэ өлөллөр. Кытай устуоруйатын үгэһинэн, бу дьыалаҕа Никан Вайлан диэн Суксухэ-бира хочотун аттыгар турар Турунь куорат чжурчжэнь салайааччыта буруйданара. Кини Мин былааһыгар бэриниилээх Такшины уонна Гиочангины Ли Чэнлянныын өстөһүннэрбитэ. Нурхачи бэйэтин бэлитиичэскэй үлэтин өһү ситиһииттэн саҕалаабыта. Никан Вайланы утары 13 эрэ латниктаах этэрээтинэн барбыта. Нурхачины кытайдар бэйэтин чугас дьонун кытта аахсыытын толорор, өссө биир дьикти киһинэн аахпыттара, онон Никан Вайлаҥҥа көмөлөспөтөхтөрө. Ол түмүгэр, Нурхачи 1584 сыллаахха Никан Вайланы тутан ылбыта уонна өлөрбүтэ^[6].

Нурхачи талааннаах салайааччы уонна сэрииһит этэ: кини чжурчжэнь биистэрин түмэн Маньчжоу судаарыстыбатын тэрийэр. Нурхачи ыаллыы олорор биистэр баһылыктарын бэйэтин диэки араас ньыманан чугаһатара: баай бэлэхтэри биэрэн, хас да күннээх бырааһынньыктары тэрийэн уо. д. а. Олор буоллаҕына оҕолорун, кулуттарын уонна сэрииһиттэрин кытары Нурхачи сирдэригэр букатыннаахтык көһөн кэлэллэрэ уонна саҥа тойоҥҥо сулууспалыыллара. Ол буолаан түргэн баҕайытык эрдэтээҥҥи классовай түмэккэ көспүт күүстээх биистэр сомоҕолоһуулара үөскээбитэ^[9].

1585—1589 сылларга Нурхачи Мин дойдутугар олорор ыаллыы биистэри (Цзяньчжоу вэйин сирэ) бэйэтигэр бас бэриннэрэр уонна Маньчжоу олохтоохторун кытта холбуур. Ол кэннэ кини Чаньбайшань биистэрин уонна Хулунь биистэрин сомоҕолоһуутун кытта сэриилэһэр. Мандьуулар сүүрбэ сыл иһигэр ыаллыы олорор биистэри утары сүүрбэччэ сэриилээх сырыыны тэрийэллэр. Нурхачи бэйэтин туругун бигэргэтээри Пекиҥҥа Ваньли ыраахтааҕыны кытта көрсүһүүгэ барар^[9].

Нурхачи сайдарын манаабыт Кытай кыраныыссатын салалталара киниэхэ 800 лян хамнастаах уонна кытай церемония таҥастарын кэтэр көҥүллээх «баабыр уонна луо сэрии салайааччыта» (лунху цзянцзюнь) диэн аат (титул) иҥэрэллэр. Ол түмүгэр Нурхачи туруга өссө бөҕөргүүр^[10].

1589 сыллаахха Нурхачи ван аатын ылар, онтон 1596 сылга — Цзяньчжоу дойдутун вана буолар. Киниэхэ доҕордуу сыһыаннаах илиҥҥи монгуол тойонноро 1606 сылга Күндүлэн-хаан диэн ааты иҥэрэллэр. Бу кэмҥэ Нурхачи күүстээх сэриини түмэр. Бу сэриитэ «былаах» тутулунан тэриллибитэ: биэс руота (ниру) полк буолар (дьала), онтон биэс полк корпус, ол эбэтэр «былаах» (гуса) буолар. Саҥаттан саҥа биистэри уонна сирдэри баһылаан Нурхачи түөрт «былаахтанар» (1601). Аан маҥнай бу «былаахтарга» Мандьуу түмсүүтүн чурчыаннара уонна кинилэри кытта холбоспут атын биистэр эрэ бааллара.1615 сыллаахха эбии түөрт саҥа корпус тэриллэр уонна сэрии аата «аҕыс былаах» диэн буолар; корпустар былаахтарын өҥнөрүнэн арахсаллара^[10].

1616 сыллаахха Нурхачи ыраахтааҕы аатын ылар. Хаан буолан 1234 сыллаахха монголлартан үтүрүллэн эстибит Цзинь диэн чжурчжэннэр дойдуларын тилиннэрэр. Бу саҥа дойду Айсинь Гурунь (мандь. Көмүс Дойду) диэн ааттанар. Онтон сылтаан Кытай үөрэхтээхтэрэ бу дойдуну Цзинь (1115—1234) импиэрийэтин кытта ситимнээн Хоу Цзинь, ол эбэтэр Хойукку Цзинь диэн ааттыыллар. Нурхачи салайыытын девиһа — «Тяньмин» («Халлаан уурааҕа») (нууч.) (сах. буолар. Бу девиһы ылынан Нурхачи бэйэтин Халлаан Уола диэн ааттанар (ол кэминээҕи өйдөбүлүнэн, Халлаан Уола Орто Дойдуну баһылыыр көҥүллээх этэ). Мандьуу дойдутун киинэ Синцзин куорат буолар. Нурхачи көхтөөх тас бэлиитикэтин уонна сэриитин түмүгэр 1619 сылга чжурчжэнь бары биистэрэ киниэхэ бас бэринэллэр.

Мандьуу Кытайы кытта сэриитин саҕаланыыта

Маньчжоу күүһүрүүтэ уонна Кытай кытыыларыгар чугаһыыта Миннары долгуппута уонна сыһыаннарын буортулаабыта. 1618 сыллаахха Нурхачи «Сэттэ улахан өһүргэнии» диэн сурук таһаарар. Бу сурукка кытайдар кинини уонна кини омугун утары туох куһаҕаны оҥорбуттарын барытын суруйар. Ол сыл 20-тыһыынчалаах Нурхачи сэриитэ Ляодун диэн Кытай сиригэр сэриинэн киирэр уонна үс улахан суолталаах кириэпэһи уонна биэс куораты сэриилээн ылар. Бу куораттары уонна кириэпэстэри Нурхачи суох гыммыта. Кытайдар суруйалларынан 500 тыһ. кытай киһитэ Маньчжоу дойдутугар билиэн барар. Чин үөрэхтээхтэрэ суруйбуттарынан, Миннар Ляодуҥҥа 200-тыһыынча киһилээх сэриини хомуйбуттар. Бу сэриини утары Нурхачи 50 тыһыынча сэрииһити туруорар кыахтаах этэ. Кытай сэриитин салайааччылара мөлтөх буоланнар мандьуулар кыайыылаах тахсаллар: кытайдар сэриилэрин түөрт гына арааран тус туспа Маньчжоу киинигэр ыыталлар. Бу түгэни туһанан Нурхачи түөрт сэриини кытта биирдии биирдии кыргыһан кыайар («Сарху-алинь кыргыһыыта»); төрдүс сэрии куотар. Кытайдарга көмө кэлэн испит кэриэйдэр сэриилэрин Шэньхэ өрүскэ көрсөллөр. Кан Хоннип утаралаһа сатаан баран бэринэр^[10][11].

1621 сыллаахха мандьуулар Ляодуҥҥа сэриинэн киирэллэр уонна кытайдар сэриилэрин кыайаллар. Нурхачи Ляояны уонна Шэньян куораты (瀋陽) сэриилээн ылар, кэлин бу куорат аата мандьуулуу Мукден диэн буолар (мукдэмби диэн мандьуу тылыттан — «тахсар»). Бу диэки сир барыта мандьуу хаанын илиитигэр түбэһэр. Сэриилээн ылбыт сиргэ олохсуйаары Нурхачи олохтоох нэһилиэнньэни Маньчжоуга билиэн илдьэ барбат, ол оннугар Ляодуҥҥа бэйэтин сэриитин хаалларар, онтон Мукден куораты дойду киинэ оҥорор (1625 с.). Бу сиртэн 1622 сыллаахтан мандьуулар Ляосига сэриинэн киирэллэр уонна кытай сэриитин кыайаллар. Кытайдар көмүскэнэр стратегияҕа көһөллөр, саҥа сэриини хомуйаллар уонна көмүскэнэр тутуулары тутан саҕалыыллар. Ол эрээри 1626 сыл олунньутугар Нурхачи Нинъюань диэн Ляоси киин куоратын кыайан сэриилээн ылбат. Куораты көмүскүүргэ Адам Шаль фон Белль диэн иезуит кыттыбыта, кини артиллерияны (хунъипао) салайбыта. Кыргыһыы кэмигэр Нурхачи ыараханнык бааһырар. Куораты сатаан ылбатахтарын иһин мандьуулар иэстэһэн Цзюхуадао арыыны ылаллар уонна 2 тыһыынча кытай устар аалын уонна астаах складтары уматан кэбиһэллэр. Бохай байҕалыгар баар кытай флота көмөтө суох хаалар.

Кытайдары кытта сэриилэһэ сылдьан Нурхачи атын чжурчжэнь биистэрин бас бэриннэрэр этэ. 1619—1625 сс. кини уонна кини уола Хуантайцзи (Абахай) түөрт ситиһиилээх сэрии сырыытын тэрийэллэр. 1626 сыл балаҕан ыйыгар Нурхачи өлөр. Сорох чинчийээччилэр саныылларынан, Нурхачи 1626 сыл олунньутугар бааһырбытыттан өлүөн сөп. Өлүөн иннинэ саҥа хаана анаабакка хаалар. Аймахтара кини ахсыс уолун Хуантайцзины (Абахайы) хаанынан уонна импэрээтэринэн талаллар^[9].

• Эһэтэ: Гиочанги (覺昌安).
• Аҕата: Такши (塔克世).
• Ийэтэ: Хитар ууһун дьахтара (喜塔拉氏).
• Убайа: Сурхаци (蘇爾哈吉).
• Ойохторо:

1. Сяоцыгао Хотун (孝慈高皇后), дьиҥнээх аата — Монго, Ехэнар ууһун Янгин кыыһа;
2. Юань ойох, дьиҥнээх аата — Хаханацзяцин, Тунцзя ууһа;
3. Цзи ууһа, дьиҥнээх аата — Гундай, Фуца ууһа;
4. Сяолеу Хотун (孝烈武皇后), дьиҥнээх аата — Абахай, Уланар ууһун Маньтай кыыһа;

• Уолаттара:

1. Цуень (1580—1615), хаан буолуохтаах, үс уоллааҕа;
2. Дайшань (1583—1648), Ли принца (1636—1648), аҕыс уоллааҕа;
3. Абай (1585—1648), сэттэ уоллааҕа;
4. Тангулдай (1585—1640), икки уоллааҕа;
5. Мангултай (1587—1632);
6. Табай (1589—1639), аҕыс уоллааҕа;
7. Абатай (1589—1646), Раойу принца (1644—1646), биэс уоллааҕа;
8. Абахай (1592—1643), хаан, онтон Чин импиэрийэтин ыраахтааҕыта (1626—1643). 11 уоллааҕа уонна 14 кыыстааҕа;
9. Бабутай (1592—1655), үс уоллааҕа;
10. Дэгэлэй (1592—1635), бэйлэ, үс уоллааҕа;
11. Бабухай (1596—1643);
12. Адьигэ (1605—1651), Ин принца (1644—1651), уон икки уоллааҕа;
13. Лаимбу (1611—1646), Фу принца, биир уолу хаалларбыта;
14. Доргонь (1612—1650), Чин импиэрийэтин регента (1643—1650);
15. Додо (1614—1649), Ю принца (1636—1649), аҕыс уоллааҕа;
16. Фиянгу (1620—1640), түөрт уоллааҕа^[12].

1. Мэнгэ-темур (Мэнтэму) (猛哥帖木耳) (1370—1433);
   1. Чуянь (Агу) (1433 өлөрүллүбүтэ), Мэнгэ-темур улахан уола;
   2. Чуншань (充善) (1433—1467), Мэнгэ-темур иккис уола;
      1. Толо (妥罗) (1467—1481), Чуншань улахан уола;
      2. Тоймо (妥义谟);
      3. Сибаосибяньчу (锡宝齐篇古) (1481—1522);
         1. Фумань (福滿) (1522—1542), Сибаосибяньчу уола;
            1. Дэшику (德世庫);
            2. Лючань (劉闡);
            3. Сочанъя (索長阿);
            4. Баоланъа (包朗阿);
            5. Баоши (寶實);
            6. Гьочанги (覺昌安) (1542—1582);
               1. Лидунь-Батуру ((禮敦巴圖魯);
               2. Эргунь (額爾袞);
               3. Цзекань (界堪);
               4. Тачабяньгу (塔察篇古);
               5. Такши (塔克世) (1582 өлөрөллүбүтэ);
                  1. Нурхаци (努爾哈赤) (1559—1626);
                  2. Мурхаци (穆爾哈齊) (1561—1620);
                  3. Сурхаци (舒爾哈齊) (1564—1611);
                  4. Ярхаци (雅爾哈齊) (1565—1589);
                  5. Байала (巴雅喇) (1582—1624)^[8].

• Кузнецов B. C. Нурхаци — основатель маньчжурского государства. // Дальний Восток и соседние территории в Средние века / Е. И. Деревянко. — Новосибирск: Наука, 1980. — P. 48—53.
• Кузнецов B. C. Нурхаци. — Новосибирск: Наука, 1985. — P. 192. — (Страны и народы).
• Мелихов Г. В. Маньчжуры на северо-востоке (XVII в.). — М.: Наука, 1974.
• Arthur W.hummel Eminent Chinese Of The Ch’ing Period 1644-1912. — 1943. — Т. Vol.i. — 604 с.

• Непомнин О. Е. История Китая : Эпоха Цин. XVII — начало XX века. — М.: Вост. лит., 2005. — 712 с. — ISBN 5-02-018400-4

• Гомбожапов А. Д. Ранний этап становления Маньчжурского государства. — Улан-Удэ: Вестник Восточно-Сибирского государственного института культуры, 2019. — С. 5—13.