АБДь кыттыылаахтарыгар чэпчэтиилэр
АБДь кыттыылаахтарыгар чэпчэтиилэр нууч. Льготы для участников СВО — Украинаҕа Анал байыаннай дьайыыга кыттыбыт олохтоохторго судаарыстыба биэрэр чэпчэтиилэрэ. Чэпчэтиилээхтэр категорияларыгар киирэллэр:
- байыаннай сулууспалааччылар;
- гражданскай специалистар, АБДь кэмигэр сорудахтары толорбуттар[1];
- пограничниктар, Арассыыйа-Украина кыраныыссатыгар уонна АБДь зонатыгар сыста сытар кыраныысса сирдэригэр сорудахтары толорбуттар[2];
- байыаннай сулууспалааччылар дьиэ кэргэннэрэ (огдообо; төрөппүттэрэ; 18-гар диэри саастаах оҕолор; очно үөрэнэр 23-гэр диэри саастаах оҕолор; уон аҕыстарын туола иликтэринэ инбэлиит буолбут 18-тан улахан саастаах оҕолор).
Бэтэрээннэргэ чэпчэтиилэр уонна преференциялар
Статус сайабылыанньата суох бэриллэр[3][4][5][6][7]. Арассыыйа Бэрэсидьиэнин дьаһалынан, 2024 сыл муус устар 1 күнүттэн АБДь зонатыгар Оборона министиэристибэтин кытта дуогабар түһэрсибэккэ сэриилэспит саллааттар эмиэ бэтэрээн статуһун ылыахтарын сөп. 2024 сыл сэтинньи 1 күнүттэн судаарыстыбаннай өҥөлөр порталларыгар сулууспалааччы АБДь-ҕа кыттыбытын туоһулуур сайабылыанньа бэриллэр; тустаах дьаһалы бырабыытылыстыба бэрэссэдээтэлэ Михаил Мишустин илии баттаабыта.
2025 сыл ахсынньы 22 күнүгэр Федерация Сүбэтэ оборуона министиэристибэтин кытта сөбүлэһэн, хаайыыттан фроҥҥа барбыт АБДь кыттыылаахтарыгар бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрин статуһун ыларга быраап биэрэр сокуону биһирээбитэ[8].
Коммунальнай уонна дьиэ-уот чэпчэтиилэр:
- олорор дьиэни наймҥа уонна харайарга 50 % суумалаах компенсация ылар быраап[9];
- дьиэ-уот коммунальнай өҥөлөрүн (олорор дьиэни салайыы, элбэх кыбартыыралаах дьиэни харайары, өрөмүөннээһин, хапытаалынай өрөмүөннээһиҥҥэ үбүлээһин) иһин 50 % суумалаах компенсация ылар быраап[9];
- дьиэ-уот коммунальнай өҥөлөрүн хойутаан төлөөһүн уонна хапытаалынай өрөмүөҥҥэ взностар иһин пеняттан босхолооһун[9];
- дьиэ-уот, хомунаалынай өҥө иһин комиссия төлөбүртэн босхолонуу[10];
- босхо сир учаастага (Москваҕа, Санкт-Петербурга уонна Севастопольга сири биэриини харчы төлөбүрүнэн солбуйуохтара)[11][12][13][14];
- АБДь кыттыылаахтарыгар уонна АБДь кэмигэр өлбүт бэтэрээннэр дьиэ кэргэттэригэр «Уһук Илин уонна Арктика ипотека» бырагырааматыгар кыттыы[15] для участников СВО и семей погибших в ходе СВО ветеранов[16];
- Уһук Илиҥҥэ, Арктикаҕа, Донбасска уонна Новороссияҕа 2 % ипотека кирэдьиитэ[17];
- социальнай газификация бырагырааматыгар приоритет[18].
Үлэ:
- АБДь-ҕа кыттыы кэмэ ыстааска икки төгүл улаатыннарыллан ааҕыллар[19][20];
- табыгастаах кэмҥэ сыл аайы буолар уоппуска + 15 халандаар күннээх эбии төлөбүрдээх уоппуска[21] + эбии 35 күн устата хамнаһа суох уоппуска[1];
- идэлээх үөрэх, үлэ биэрээччи суотугар эбии үөрэх[1];
- АБДь кыттааччыларыгар үлэ квоталара[22];
Биэнсийэ уонна атын төлөбүрдэр:
- сылга 3,6 биэнсийэ коэффициена (АБДь-ҕа кыттыы кэмигэр)[23][24];
- АБДь-ҕа кыттыбыт кэм болдьох иннинэ биэнсийэни (биэнсийэҕэ тахсар саас иннинэ икки сыл) анааһын кэмигэр учуоттанар[24];
- өр үлэлээбит иһин биэнсийэ (инбэлиит буолуу иһин, социальнай биэнсийэ сууматыттан 32 % үрдүүр)[1];
- АБДь чэрчитинэн бойобуой сорудахтарга кыттыбыт байыаннай биэнсийэлээхтэр урукку үрдээбит биэнсийэлэрин хаалларыахтара (үлэттэн уурайыы кэннэ, урут тохтотуллубут биэнсийэни сөргүтүөххэ сөп эбэтэр бүтэһик үлэлээбит сиргэ саҥа биэнсийэни анаан биэриэххэ сөп)[25];
- бойобуой бэтэрээннэр ыйдааҕы харчы төлөбүрүгэр эрэниэхтэрин сөп, 2022 сыл олунньу 1 күнүттэн 3481,85 солк[1];
- байыаннай волонтерга судаарыстыбаннай инбэлиит буолуу биэнсийэтэ: I бөлөх— 20 774,43 солк.; II бөлөх— 17 312,03 солк.; III бөлөх— 12 118,42 солк. + 2 308,27 солк. иждивенец аайы[26];
- байыаннай эмсэҕэлээһинтэн сылтаан инбэлиит киһиэхэ ыйдааҕы харчынан толуйуу: I бөлөх — 21 922,12 солк.; II бөлөх — 10 961,05 солк.; III бөлөх — 4 384,42 солк.[26];
- байыаннай эмсэҕэлээһининэн инбэлиит киһиэхэ ыйдааҕы харчынан төлөбүр 7081,49 солк.[26][27];
- уопсай ыарыыттан сылтаан инбэлиит түгэнигэр: I бөлөх — 4 957,95 солк. II бөлөх — 3 540,76 солк. III бөлөх — 2 834,40 солк.[26][28];
- байыаннай эмсэҕэлээһининэн инбэлиит киһиэхэ ый аайы 1 000 солкуобай суумалаах үбүнэн өйөбүл[26];
- бааһырыы эбэтэр контузия түгэнигэр, АБДь зонатыгар ыытыллыбыт байыаннайдар, волонтердар, судаарыстыбаннай сулууспалаахтар уонна да атын дьон 3 мөлүйүөн солкуобай биир кэмнээх төлөбүргэ бырааптаахтар (өлбүт түбэлтэтигэр 5 мөлүйүөн солкуобайы дьиэ кэргэн чилиэннэригэр тэҥҥэ үллэрэллэр)[29];
- доброволец эмсэҕэлэммит түгэнигэр, страховка төлөбүрүн төһөтө: 2,3 мөлүйүөн тахса солкуобай — бастакы инбэлиит буолуу бөлөҕүн олохтооһуҥҥа, 1,5 мөлүйүөнтэн тахса солкуобай — иккис бөлөҕү олохтуур түгэҥҥэ, оттон үһүс бөлөҕү олохтуур түгэҥҥэ — 780-тан тахса тыһ[30];
- доброволец улаханнык эмсэҕэлэммит түгэнигэр, страховой компенсация суумата 313,1 тыһ. солк., оттон кыра эмсэҕэлээһин түгэнигэр — 78,3 тыһ. кэриҥэ[30];
- АБДь зонатыгар эмсэҕэлээһин эбэтэр өлүү түбэлтэтигэр төлөбүрдэр итэҕэйээччилэри кытта үлэлиир хамандыыр көмөлөһөөччүтүн дуоһунаһыгар олорор аҕабыыттарга эмиэ бэриллэллэр[31];
- Саппааска сулууспаттан тахсар түгэҥҥэ байыаннай дуоһунаска икки хамнас суумалаах биир кэмнээх пособие көрүллэр[32] (бааһырыыттан, контузияттан эбэтэр ыарыыттан тахсыбыт буоллаҕына, суумата 2 мөлүйүөн солкуобай[33]);
- социальнай газификация бырагырааматын кэмигэр АБДь кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр гаас тэрилин атыылаһалларыгар субсидия (дьиэ кэргэҥҥэ кырата 100 тыһ. солк.)[34];
- АБДь зонатыгар үлэлиир быраастарга уонна медицинскэй үлэһиттэргэ 2023 сылтан социальнай өйөбүл миэрэлэрэ киирбиттэрэ (хирургическай салаа салайааччыларыгар 100 тыһ., быраастарга, кылаабынай сиэстэрэлэргэ 60 тыһ., анестезиологтарга уонна реаниматологтарга 40 тыһ., атын медицинскэй үлэһиттэргэ 30 тыһ. солк.)[35];
- АБДь зонатыгар өлбүт киһи дьиэ кэргэнэ (23-гэр диэри саастаах оҕолор баар буоллахтарына) биир кэмҥэ икки биэнсийэни ылар: страховой биэнсийэ уонна аһатааччы суох буолбутун иһин биэнсийэ[36];
- 400 тыһ. солкуобайтан кырата суох биир кэмнээх эрэгийиэннээҕи төлөбүр (2024 сыл атырдьах ыйын 1 күнүттэн ахсынньы 31 күнүгэр диэри биир сылга уонна онтон элбэх болдьоххо дуогабар түһэрсибит Арассыыйа олохтоохторугар уонна тас дойдулар олохтоохторугар)[37]; Владимир Путин 2024 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Росгвардия үлэһиттэригэр төлөбүрү тарҕаппыта[38];
- байыаннай үлэһиттэргэ биир кэмнээх төлөбүр, 2024 сыл сэтинньи 13 күнүнээҕи бырабыыталыстыба уурааҕынан, ыарахан бааһырыыга 3 мөлүйүөн, кыра бааһырыыга 1 мөлүйүөн, атын бааһырыыга 100 тыһыынча буолуоҕа[39]. Сэтинньи 14 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин инбэлиит буолууга тириэрдэр бааһырыы тахсыбыт түгэнигэр АБДь кыттыылаахтарыгар биир кэмнээх төлөбүр кээмэйин 4 мөлүйүөн солкуобайга диэри үрдэппитэ[40];
- бэрэсидьиэн Владимир Путин инбэлиит АБДь кыттыылаахтарыгар төлөбүрдэри волонтёрдарга, Росгрардия, Силиэстийэлиир кэмитиэтин үлэһиттэригэр, судаарыстыбаннай сулууспалаахтарга, быыһыыр байыаннай формированияларга сулууспалаахтарыгар, Федеральнай баһаарынай сулууспа үлэһиттэригэр киллэрэргэ дьаһал биэрбитэ[41][42][43][44].
Кирэдьиит уонна нолуок:
- быстах хомуур чэрчитинэн ыҥырыллыбыт доброволецтар кирэдьиитнэй сынньалаҥы ылыахтарын сөп (бу быраап кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэригэр; кэргэттэригэр; иждивенецтарга эмиэ сыһыаннаах; мобилизацияламмыт киһи өллөҕүнэ эбэтэр бастакы бөлөххө инбэлиит буоллаҕына, иэһэ толору суруллуоҕа)[45][46][47];
- урбаанньыттарга кирэдьиитнэй сынньалаҥ эмиэ бэриллэр (биир эрэ киһи бэлиэтэммит ООО-ларга уонна ИП-ларга; сулууспалыыр кэмнэригэр статистическай отчуоту оҥорор эбээһинэстэн босхолоноллор)[48];
- сэрии бэтэрээннэрэ баай-дуол нолуогуттан босхолоноллор: квартира, дьиэ, гараж (чэпчэтии хас биирдии көрүҥҥэ биирдии нолуок объектарыгар көрүллэр) , — алта сүүс квадратнай миэтэрэттэн сир нолуогун төлөөһүнтэн эмиэ босхолоноллор; бу болуоссаттан тахсар сиргэ эрэ төлөнөр[1].
- АБДь-ҕа кыттыгастаах мобилизацияламмыт уонна доброволец саллааттарга, дуогабардаах сулууспалаахтарга төлөбүрдэртэн дохуот нолуога ылыллыбат[49];
- саҥа территорияларга командировкаҕа ыытыллыбыт дьоҥҥо күннээҕи төлөбүртэн дохуот нолуога ылыллыбат[49];
- льготнай массыына кирэдьиитэ[50];
- АБДь кыттааччыларыгар кирэдьиит бырыһыана суруллар, ол гынан баран, төлөммүт буоллаҕына, суума сүрүн иэһи төлөөһүҥҥэ ыытыллар[51].
- 10 мөлүйүөн солкуобайга диэри болдьоҕун аһарбыт кирэдьииттэр, 2024 сыл ахсынньы 1 күнүгэр диэри иэһи хомуйуу саҕаламмыт, байыаннай сулууспаҕа дуогабар 2024 сыл ахсынньы 1 күнүттэн эрдэ буолбакка түһэрсиллибит буоллаҕына, устан кэбиһэллэр[52];
- Үрдүкү суут анал байыаннай дьайыы зонатыгар өлбүттэр дьиэ кэргэттэригэр кинилэр сулууспаҕа хаһан ыҥырыллыбыттарыттан тутулуга суох кирэдьиит иэстэрин суох оҥорорго модьуйбута. Бу нуорма мобилизациянан ыҥырыы, анал эпэрээссийэҕэ кыттыы саҕаланыыта эбэтэр дуогабар түһэрсиитэ буолуон иннинэ түһэрсиллибит дуогабардарга туттуллар[53].
Мэдэссиинэ:
Үөрэх преференциялара
- АБДь кыттааччылара киирии эксээмэннэрин түмүгүнэн туспа квота иһигэр үнүбэрсиэттэргэ бүддьүөт миэстэтигэр сайабылыанньа биэриэхтэрин сөп (төлөбүрдээх салааҕа үөрэнэр дьон бюджетнай миэстэҕэ көһүөхтэрин сөп)[57];
- университетка киирэргэ эбии баал[58][59][60][61][62];
- иккис орто профессиональнай үөрэҕи босхо ылар быраап[63][64].
Холуобунай эппиэтинэстэн босхолонуу
РФ Судаарыстыбаннай Дуумата 2024 сыл кулун тутар 19 күнүгэр АБДь кэмигэр Сэбилэниилээх Күүстэри кытта дуогабар түһэрсэр түгэҥҥэ холуобунай эппиэтинэстэн босхолуур сокуон барылын үһүс ааҕыыга ылыммыта. Механизм маннык категорияларга сыһыаннаах:[65]
- кыра уонна орто буруйу оҥорууга уорбаланааччылар уонна буруйдаахтар (уопсастыбаннай куттал суох буолуутугар уонна конституционнай бэрээдэги уонна судаарыстыбаннай куттал суох буолуутун төрүттэрин утары оҥоһуллубут биирдиилээн буруйдары таһынан);
- буруйдаахтар (сокуоннай саастарын туола илик оҕолор сексуальнай өттүнэн атаҕастабылларын, конституционнай бэрээдэк уонна судаарыстыбаннай куттал суох буолуутун төрүттэрин, терроризмҥа сыһыаннаахтары утары буруйу оҥорбут дьонтон ураты)[66].
Атын компенсациялар уонна преференциялар
- уопсастыбаннай тырааныспорынан босхо айанныыр быраап;
- инбэлииттэр бэриллибит ОСАГО полиһын иһин 50 % компенсация ылар бырааптаахтар[67];
- АБДь кыттыылаахтара сүппүттэр Арассыыйа пааспарын уонна суоппар быраабын солбуйар ылар түгэннэригэр төлөбүртэн босхолоноллор[68];
- мобилизацияламмыт уонна доброволецтар утары суут дьыалата тохтотуллар;
- судаарыстыбаннай тэрилтэлэргэ уонна юристартан босхо юридическай көмөнү ылар быраап[69][70];
- доверенность быһыытынан (нотариус эбэтэр биригээдэ хамандыыра биэрбит) олорор сирдэригэр регистрациялыыр быраап[71];
- ЦСКА хоккей кулуубун оонньууларыгар чэпчэтиилээх билиэти атыылаһар быраап[72];
- АБДь-ҕа алта ыйтан ордук кэмҥэ кыттыбыт доброволецтары байыаннай сулууспаттан босхолуур туһунан байыаннай эпэрээссийэҕэ оробуочай бөлөх Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр этии киллэрбит[73];
- Росавиация авиахампаанньаларга уонна аэропорт оператордарыгар Украинаҕа ыытыллар анал байыаннай дьайыыга кыттааччыларга рейстэргэ киирэллэригэр уонна аэропордарга куттал суох буолуутун бэрэбиэркэлиир кэмнэригэр бастакы миэстэҕэ өҥөнү оҥорорго сүбэлээбитэ[74];
- федеральнай култуура тэрилтэлэригэр босхо сылдьыы[75].
АБДь кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр көмө
Коммунальнай уонна дьиэ-уот чэпчэтиилэр:
- АБДь зонатыгар ыытыллыбыт байыаннай дьиэ кэргэнэ урукку сулууспалыыр сиригэр сулууспалыыр дьиэни салгыы туһанар; дьиэ куортамнанар буоллаҕына, дьиэ кэргэн куортам коменсациятын хаалларар (компенсация суумата сыбаанньаттан, дуоһунастан уонна выслугаттан тутулуга суох, сокуон Росгвардия улэһиттэрин дьиэ кэргэттэригэр эмиэ сыһыаннаах)[68][76][77];
- өлбүт эбэтэр сураҕа суох сүппүт байыаннай сулууспалааччы дьиэ кэргэнэ ыйдааҕы хомунаалынай төлөбүрдэргэ 60 % суумалаах компенсацияны, электрикка уонна сантехникка биир кэмнээх хомунаалынай төлөбүрдэргэ толуйууга, стационарнай төлөпүөнү туруоруу ороскуотугар компенсацияны ылар бырааптаах[78][79];
- өлбүт эбэтэр сураҕа суох сүппүт байыаннай сулууспалаах дьиэ кэргэнэ индивидуальнай дьиэни өрөмүөннээһиҥҥэ төлөбүрү ылар бырааптаах (уон сылга биирдэ бэриллэр, төлөбүр туһунан быһаарыыны РФ Социальнай пуондата докумуоннары ылбыт күнүттэн биэс күн иһигэр ылынар; төлөбүр кээмэйэ бары регистрацияламмыт гражданнары учуоттаан, олорор дьиэ уопсай иэниттэн, ону тэҥэ РФ субъегын биир квадратнай миэтэрэни өрөмүөннээһин ороскуотугар олоҕуран ааҕыллар)[80];
- байыаннай сулууспалаах киһи дьиэ кэргэнэ ОДьКХ төлөбүрүн хойутаан төлөөһүн иһин уонна капитальнай өрөмүөн иһин төлөбүрү хойутаан төлөөһүн иһин ыстарааптан босхолонор[81][82];
- квартираларыгар счетчиктара суох мобилизацияламмыттар дьиэ кэргэттэрэ АБДь-ҕа барбыт аймахтарыгар уу, гаас төлөбүрүн төлөөбөттөр[83].
Биэнсийэ уонна атын төлөбүрдэр:
- өлбүт эбэтэр сүппүт киһи кэргэттэригэр уонна төрөппүттэригэр тыыннаах хаалааччы биэнсийэтэ уонна ыйдааҕы 21 922 солкуобай харчы компенсацията ананар (итини таһынан, Социальнай пуонда хас биирдии оҕоҕо ый аайы 2,8 тыһ. солк. суумалаах босуобуйаны төлүүр)[80];
- АБДь зонатыгар ыытыллыбыт байыаннай, волонтер эбэтэр судаарыстыбаннай сулууспалаах өлбүт түгэнигэр 5 мөлүйүөн солкуобай дьиэ кэргэн чилиэннэригэр (кэргэҥҥэ, төрөппүттэргэ, сокуоннай саастарын туола илик уонна улахан оҕолорго) тэҥҥэ үллэһиллэр[29][84];
- доброволец өлбүт түгэнигэр 3,1 мөлүйүөн солкуобай страховой төлөбүр дьиэ кэргэн чилиэннэригэр тэҥҥэ үллэһиллэр[85];
- 2024 сыл муус устар 2 күнүгэр Госдума өлбүт АБДь кыттыылаахтарын кэргэттэригэр кэргэннэрэ өлбүт күнүттэн биир сыл устата үлэҕэ куттал суох буолуутун мэктиэлиир сокуону ылыммыта. Дьахтар иккистээн кэргэн тахсыбыт эбэтэр үлэ дьиссипилиинэтин хаста да кэспит түбэлтэтигэр туорааһын быһыытынан ааҕыллыа[86];
- Владимир Путин 2024 сыл ахсынньы 26 күнүгэр билиэҥҥэ тутуллубут эбэтэр сэриигэ сүппүт байыаннайдар оҕолоругар ыйдааҕы социальнай төлөбүрдэр тустарынан ыйаахха илии баттаабыта (ыйаах, АБДь таһынан, Сирия Арааб Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар контртеррористическай эпэрээссийэ эбэтэр анал сорудахтар ыытыллар территорияларыгар сорудаҕы толорууга сыһыаннаах)[87][88].
Кирэдьиит уонна нолуок:
- кирэдьиит каникулга сайабылыанньа биэрэр быраап байыаннай дьиэ кэргэн чилиэннэригэр, иитиллээччилэригэр уонна бииргэ кирэдьиит ылар дьоҥҥо бэриллэр (мобилизацияламмыт байыаннай киһи өлбүт түгэнигэр эбэтэр бастакы бөлөххө инбэлиит буоллаҕына, иэс толору суруллуоҕа)[89];
- байыаннай сулууспалаах киһи дьиэ кэргэнигэр материальнай көмө дохуот нолуогар киирбэт[90];
- льготнай массыына кирэдьиитэ[91];
- байыаннай сулууспалаахтар нэһилиэстибэннэй хамсаабат баайдарын-дуолларын Росреестрга бас билии быраабын бэлиэтээһиҥҥэ судаарыстыбаннай пошлина төлөөһүнэ уурайбыта[92].
Мэдэссиинэ:
Үөрэх преференциялара:
- бары АБДь кыттыылаахтарын оҕолоро олорор сирдэригэр баар оскуолаларга уонна оҕо саадтарыгар приоритетнай бэрээдэгинэн ылыллаллар[96];
- өлбүт уонна бааһырбыт АБДь кыттыылаахтарын оҕолоро суворовскай уонна кадетскай училищеларга эксээмэнэ суох киирэллэр[97];
- АБДь бары кыттааччыларын оҕолоро университеттарга приоритетнай бэрээдэгинэн киирэр бырааптаахтар[98];
- АБДь бары кыттааччыларын оҕолоро общежитиеҕа приоритетнай бэрээдэгинэн миэстэ ылаллар[98];
- АБДь бары кыттааччыларын оҕолоро университеттан үбүнэн-харчынан көмө ылар бырааптаахтар[98].
Култуура:
- федеральнай култуура тэрилтэлэригэр босхо сылдьыы[75].
Гарантиялар:
- АБДь кыттааччытын өлбүтүн кэннэ огдооботун биир сыл иһигэр үлэтиттэн ууратыы бобуута[99].
Көмөнү уонна сүбэни хантан ылыахха сөбүй:
- «Аҕа дойду Көмүскээччилэрэ» пуонда[100][101][22]
- Арассыыйа социальнай пуонда
- Арассыыйа Федерациятын борокуратуурата
2025 сыл алтынньы 9 күнүгэр Арассыыйа Генеральнай борокуруора Александр Гуцан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин бырааптарын тутуһууну кэтиир отделы тэрийэр наадатын туһунан этии эппит[102].
Эбии информация
2024 сыл тохсунньутугар Судаарыстыбаннай Дуумаҕа сэриигэ өлбүт эбэтэр сүппүт саллааттар гражданскай кэргэннэрин интэриэстэрин көмүскүүр туһунан сокуон барылын киллэрбиттэрэ. Докумуонунан итинник ыаллар сыһыаннара ЗАГС-ка бэлиэтэммэтэх да буоллаҕына, бары чэпчэтиилэри уонна төлөбүрдэри ылыахтара[103]. 2024 сыл ыам ыйыгар бырабыыталыстыба сокуон барылын өйөөбүтэ, сыһыаны сокуоннайынан билинэргэ усулуобуйа киллэриллиэхтээх диэн быһаарбыта: бу сыһыан чахчы баара уонна дьиэ кэргэн АБДь-ҕа саллаат өлүөн иннинэ арахсыбатаҕа дакаастаныахтаах[104].
2024 сыл олунньу АБДь боппуруостарыгар үлэлиир бөлөх алта ый сулууспалаабыт АБДь доброволецтарын кэлин ирдэнэр байыаннай сулууспаттан босхолуурга этии киллэрбиттэрэ[105].
Ону тэҥэ РФ Бырабыыталыстыбата контрактниктарга уонна мобилизацияламмыттарга социальнай өйөбүлгэ 4 миллиардтан тахса солкуобайы биэрбитэ[106] — өр үлэлээбит иһин биэнсийэ төлөбүрүн эрдэ ылбыт байыаннайдар биэнсийэлэрин компенсациятын 100 % ылыахтара[107].
Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин 2024 сыл кулун тутар 17 күнүгэр РФ Бырабыыталыстыбатыгар АБДь зонатыгар таһаҕаһы тиэрдэр массыыналар төлөбүрдээх суолларынан босхо айанныыр бырааптарын хааччыйарга сорудахтаабыта[108].
2024 сыл кулун тутарыгар Краснодар кыраайын суутун апелляционнай коллегията АБДь зонатыгар өлбүт быыһааччы Георгий Котовец дьиэ кэргэнин дьиэ-уот усулуобуйатын тупсарыыга уочараттан таһаарыы сокуоннайа суох диэн быһаарбыта: кыраайдааҕы ТЭК уонна ОДьКХ министиэристибэтин бэрэстэбиитэллэрэ АБДь иннинэ ылыллыбыт сокуон нуормаларынан салайтаран, Котовец «быыһааччы быһыытынан официальнай эбээһинэһин толорор кэмигэр буолбатах» өлбүтүн ааҕан, өлбүт киһи дьиэ кэргэнин уочараттан сотон кэбиспиттэрэ. Апелляционнай коллегия аллараа сууттар быһаарыыларын көтүрэн, Георгий Котовец дьиэ кэргэнин интэриэһин көмүскээбит Краснодар Киин куорат иһинээҕи уокуругун борокуруорун Сергей Прихленко ирдэбилин толору толорбута: дьиэ кэргэни дьиэ кэтэбил испииһэгэр төнүннэрэн, олорор дьиэни атыылаһарыгар биир кэмнээх төлөбүрү хааччыйбыта[109].
2024 сыл кулун тутар 29 күнүгэр Арассыыйа бырабыыталыстыбата бойобуой бэтэрээн статуһун биэрии уонна биир кэлим дастабырыанньалары биэрии бэрээдэгин чэпчэппитэ. Урут дуогабар куопуйата бэтэрээн статуһун ыларга ирдэнэр төрүөт этэ; билигин бааһырыы туһунан докумуоннарга олоҕуран эбэтэр судаарыстыбаннай наҕараадаларга тиксибиттэринэн ылыахха сөп[110].
2024 сыл муус устарыгар Судаарыстыбаннай Думаҕа бойобуой бэтэрээннэргэ төлөбүрү сайабылыанньата суох уонна автоматическайдык анааһыны көрөр сокуон барылын киллэрбиттэрэ[111].
2024 сыл муус устарыгар «Мегапир» саппааһын исписэлиистэрин национальнай ассоциацията дойду үрдүнэн АБДь бэтэрээннэригэр социальнай өйөбүл кииннэрин тэрийэргэ этии киллэрбитэ[112].
Үрдүкү суут 2024 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр Госдумаҕа АБДь кыттыылаахтарын холуобунай эппиэтинэстэн босхолуур туһунан сокуон барылын киллэрбитэ[113].
2025
2025 сылга Арассыыйаҕа анал байыаннай дьайыыга (АБДь) кыттааччылар хас да көрүҥнээх чэпчэтиилэри уонна төлөбүрдэри ылыахтарын сөп, ол иһигэр ыйдааҕы төлөбүрдэри уонна бааһырыы түгэнигэр компенсацияны, ону тэҥэ өлбүт кыттааччылар дьиэ кэргэттэригэр аһатааччы суох буолбутун иһин биэнсийэни. Кинилэр ипотека уонна потребительскай кирэдьиит ылар кирэдьиит каникулларынан уонна суут уурааҕын кирэдьиит иэһин устуутун туһаныахтарын сөп. АБДь кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэрэ дьиэ өрөмүөнүн иһин биир кэмнээх төлөбүрү ылыахтарын сөп, уонна кыттааччылар сорох төлөбүрдэргэ НДФЛ төлөөбөттөр, ону тэҥэ нолуоктан көһөрүү уонна баай-дуол нолуогун чэпчэтиилэрин ылар бырааптаахтар. Кыттааччыларга икки төгүл элбэх страховка болдьоҕо бэриллэр, ол кинилэргэ олохтоммут саастарыттан икки сыл эрдэ биэнсийэҕэ тахсар кыаҕы биэрэр, оттон үлэлиир кыттааччылар сулууспаларын кэмигэр дуоһунастарын уонна хамнастарын таһымын хааллараллар уонна мунньуллубут уоппускаларын туһаныахтарын сөп. АБДь кыттыылаахтара бары бойобуой дьайыылар бэтэрээнэ статуһу ылаллар уонна эбии чэпчэтиилэри, биэнсийэҕэ эбии харчыны уонна ОДьКХ коменсациятын туһаныахтарын сөп, олохтоох былаас уорганнара кинилэргэ эрэгийиэнтэн көрөн туспа өйөбүл дьаһалларын олохтуохтарын сөп[114].
Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин 2025 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Арассыыйа үрдүнэн АБДь байыастарын дьиэ кэргэттэрин өйүүр уопсай стандарты киллэрэргэ этии киллэрбитэ, онно эрэгийиэннэр бэйэ көмөлөрүн эбиэхтэрин сөп[115]. Бэрисидьиэн өссө АБДь кыттааччыларын өйөөһүн боппуруостарыгар бырабыыталыстыбаҕа ыйыылар испииһэктэрин бигэргэппитэ:
- социальнай контракт бырагырааматынан АБДь-ҕа кыттар бэтэрээннэргэ өйөбүл туспа эйгэтин тэрийии;
- анал дьайыы бары кыттааччыларыгар бойобуой дьайыылар бэтэрээнэ статуһу биэрэр кыаҕы хааччыйыы;
- 2014 сыл ыам ыйыттан ыла кырата алта ый устата ДНӨ уонна ЛНӨ күүстэригэр сэриилэспит гражданнары ыҥырыыттан босхолооһун;
- АБДь кыттааччыларыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр эрэгийиэннээҕи социальнай өйөбүл миэрэлэрин хааччыйыыга сүрүн стандарты оҥоруу;
- саллааттар өлүүлэринэн сибээстээн төлөбүргэ тиксэр бырааптаах дьон ахсааныгар өлбүт АБДь кыттааччыларын сааһын сиппит оҕолорун киллэрии;
- анал дьайыыга өлбүт кыттааччылар сокуоннай саастарын туола илик оҕолоругар олохтоммут төлөбүрдэри көмүскүүр механизмы хааччыйыы;
- өлбүт АБДь кыттыылаахтарын оҕолоругар көрүллэр сорох социальнай өйөбүл миэрэлэри сокуоннай саастарын туола илик бырааттарыгар уонна эдьиийдэригэр тарҕатыы кыаҕын көрөр;
- сураҕа суох сүппүт анал дьайыыга кыттыылаахтар дьиэ кэргэттэригэр «Аҕа дойдуну Көмүскээччилэр» пуонда үлэтин тарҕатыы;
- «Аҕа дойдуну Көмүскээччилэр» пуонда эрэгийиэннээҕи салааларыгар материальнай-техническэй өттүнэн өйөбүл систиэмэтин тупсарыы[116].
2025 сыл муус устар 7 күнүгэр Владимир Путин бааһырбыт АБДь кыттыылаахтарын төрөппүттэригэр, кэргэттэригэр уонна оҕолоругар кинилэри көрөргө 35 халандаар күҥҥэ диэри эбии уоппуска биэрэр туһунан сокуоҥҥа илии баттаабыта[117].