Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин күнэ

Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин күнэ — Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбыннай бырааһынньыга. Сыл аайы сэтинньи 4 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Устуоруйа

1920 сыл кыһыныгар Казаҥҥа Наркомнацтааҕы мари Киин кэмитиэтин көҕүлээһининэн Бүтүн Арассыыйатааҕы мари көхтөөх үлэһиттэрин мунньахтара ааспыта. Тэрээһин кэмигэр мустубут дьон мари олохтоохторун олорор сирдэрин дьаһалта единицаларга үллэстиигэ быһаардылар. Ол кэмҥэ Татар-Башкир Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Башкир Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтэ үөскээбиттэрэ, атын омуктар эмиэ национальнай хамсааһыннарга түмсэн бэйэлэрин автономияларын туһунан толкуйдуур буолбуттара[1][2].

1920 сыл сайыныгар мари актыбыыстара Бүтүн Арассыыйатааҕы мари хомуньуустарын конференциятыгар мустаннар, онно В. А. Мухин дакылаатыгар олоҕуран салгыы хардыыларын быһаарбыттара. Тэрээһин түмүгүнэн, Наркомнац иһинэн мари киин отделын начаалынньыга С. А. Черняков Норуот комиссардарын Сэбиэтигэр докумуоннар бырайыактарын билиһиннэрбитэ[1][2].

Сэтинньи 4 күнүгэр Наркомнар Сэбиэттэрэ уонна Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт «Марийдар автономнай уобаластарын тэрийии туһунан» диэн ыйаах ылыммыттара. Докумуоҥҥа сир-уот, кыраныысса, дьаһылта киинин, салайар уорганнар быһаарыллыбатахтара, онон ити сыл сэтинньи 25 күнүгэр эбии ыйаах тахсыбыта, онно бары сир-уот уонна салалта боппуруостар быһаарыллыбыттара. Докумуоҥҥа этиллэринэн, автономнай уобаласка урукку Казанскай губерния Краснококшайскай уонна Козьмодемьянскай уездара, Вятскай губерния Уржумскай уонна Яранскай уездарын сорох чаастара, ону тэҥэ Нижегородскай губерния Васильсурскай уезда киирэллэрэ. Киин куорат быһыытынан Краснококшайск талыллыбыта[1][2].

1921 сыл кулун тутар ыйын 1 күнүгэр официальнайдык Мари автономнай уобалаһы тэрийии туһунан революционнай кэмитиэт биллэрбитэ, онон 1921 сылтан 1930 сылга диэри бырааһынньык саас бастакы күнүгэр бэлиэтэммитэ[3][1].

1921 сыл бэс ыйын 21-24 күннэригэр бастакы регионнааҕы Сэбиэттэр Съезтэрэ буолбута, онно облисполком, оройуон салайар уорганын чилиэннэрэ талыллыбыттара. Бастакы бэрэссэдээтэлинэн общественнай-политическай деятель И. П. Петров буолбута[2].

1929 сыл от ыйын 15 күнүгэр Мари уобалаһа саҥа үөскээбит Нижегородскай (Горькай) кыраай састаабыгар киирбитэ. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр сир-уот единица уурайбыта, уонна Мари автономнай уобалаһа састаабыттан Мари Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтэ диэн ааттаммыта[1][4].

1931 сылтан 1959 сылга диэри Мари автономнай уобалас төрүттэммит күнэ бэс ыйын 21 күнүгэр бэлиэтэммитэ — ол күҥҥэ 1921 сыллааҕы бастакы региональнай Сэбиэттэр Съезтэрэ аһыллыбыта, ревком боломуочуйаларын облисполкомҥа биэрбитэ[3].

Өрөспүүбүлүкэ официальнай бырааһынньыга 1960 сылтан сэтинньи 4 күнүгэр — Владимир Ленин уонна Михаил Калинин «Марийдар автономнай уобаластарын тэрийии туһунан» ыйаахха илии баттаабыт күннэригэр бэлиэтэнэр[5][3].

1990 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация быһыытынан өрөспүүбүлүкэ Марийскай ССР диэн ааттанар буолбута, билиҥҥи аатын — Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ — 1992 сыл ахсынньы 9 күнүгэр ылбыта[4].

Билиҥҥи кэм

Сэтинньи 4 күнүгэр Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин күнэ бэлиэтэнэр. Бу бырааһынньыкка араас тэрээһиннэр ыытыллаллар — кэнсиэрдэр, быыстапкалар, тематическай көрсүһүүлэр — онно өҥөлөөх дьону бочуоттаах грамотанан наҕараадалыыр үгэс баар. Бырааһынньыгы көрсө өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин кыһалара кыра Ийэ дойдубут устуоруйатын билиигэ күрэхтэри, викториналары ыыталлар[5][6][7][8].

Бу бырааһынньыкка саҥа эбэтэр чөлүгэр түһэриллибит эбийиэктэри арыйар үгэс баар. Ол курдук, 2006 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэ күнүн көрсө Марий Эл саҥа бырабыыталыстыбатын дьиэтин официальнай аһыллыыта буолбута, 2009 сыллаахха — Царевококшайдааҕы Кремль сиригэр-уотугар баар архитектурнай-устуоруйа комплексын, 2011 сыллаахха Патриаршай болуоссакка «12 апостоллар» саҥа чаһыыны, 2015 сыллаахха — Оҕо саас Музейын, оттон 2016 сыллаахха — православие устуоруйатын Музейын аһыллыыта буолбута[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Елена Яшметова. День Республики Марий Эл: страницы истории Марийского края, Информационный портал SM.news (3 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  2. ↑ 1 2 3 4 Республика Марий Эл. Марийской автономии - 82 года, Регнум (01.11.2002). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  3. ↑ 1 2 3 В. Г. Востриков. 100 лет Марий Эл. Три даты в календаре – три вехи в становлении Марийской автономии (рус.). Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл (4 Сэтинньи 2021). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  4. ↑ 1 2 Дата образования Республики Марий Эл (рус.). ВДПО. Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  5. ↑ 1 2 День государственности Республики Марий Эл, Кидшер (30 Алтынньы 2023). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  6. ↑ День образования Республики Марий Эл 2024. Марий Эл и Йошкар-Ола. Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  7. ↑ Т. Ю. Смирнова. "Знаешь ли ты свой край?". Межпоселенческая центральная библиотека Советского района Республики Марий Эл (3 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  8. ↑ Лилиана Гарифуллина. День Республики Марий Эл 2022, что будет на День народного единства в Йошкар-Оле со 2 по 5 ноября, куда сходить, самая полная программа мероприятий на каждый день, концерты, выставки, конкурсы, музеи, kazan.kp.ru (3 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.
  9. ↑ 4 ноября – как это было 2006, 2007... 2020 годы, МариМедиа (04.11.2020). Сигэнии күнэ: 25 Алтынньы 2024.

Литэрэтиирэ

  • Востриков, В. Г. Марий Эл: хроника столетия: 1920—2020 / В. Г. Востриков, А. М. Клёнов. — Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2020. — 100 с.
  • Калинина, О. А. Марийские праздники = Марий пайрем-влак: справочник /О. А. Калинина. — Йошкар-Ола, 2006. — 52 с.
  • Марийцы: коллективная монография / О. А. Калинина, М. Н. Мамаева, Т. Л. Молотова и др.; М-во культуры, печати и по делам национальностей Респ. Марий Эл; МарНИИЯЛИ им. В. М. Васильева. — Йошкар-Ола, 2008. — 213 с.
  • От автономии к суверенитету. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1991. — 64 с.
  • Сануков, К. Н. Марийская автономия: к 90-летию образования Марийской автономной области / К. Н. Сануков. — Изд-е 2-е, доп. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2010. — 176 с.
  • Свечников, С. Марийская автономия: мифы и факты / Сергей Свечников // Марийский мир = Марий сандалык. — 2020. — № 4 (47). — С. 2-10.
  • Хлебников, А. В. Образование и развитие советской автономии марийского народа (1917—1929) / А. В. Хлебников. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1970. — 272 с.
  • Энциклопедия Республики Марий Эл / МарНИИЯЛИ им. В. М. Васильева. — Йошкар-Ола, 2009. — 872 с.
  • Янтемир, М. Н. Марийская автономная область: (с приложением административной карты области) / М. Н. Янтемир. — Йошкар-Ола, 2005. — 188 c.

Сигэлэр

Категориялар