Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Булкаан

Булкаан[1] (Вулкан) диэн лава (итии, убаҕас буолбут таас) тахсар хайатын ааттыыллар. Вулканнар улахан аҥара төбөтүгэр кратердаах буолаллар. Вулкан эстэр буоллаҕына активнай вулкан диэн ааттыыллар. Эстэригэр лава таһынан паар, сиэрэ гаас быһыытынан уонна алдьаммыт таастар тахсаллар. Ону барытын магма диэн диэн ааттыыллар. Магма вулкантан сороҕор түргэнник, сороҕор бытааннык тахсар.

Российскай Федерация вулканнарын улахан өттө Камчатка уонна Курил арыыларыгар баар, ол иһигэр планета вулканнарын уопсай ахсаанын 8,3 %- на киирэр.[2]

Вулканнар сиртэн атын да планеталарга эмиэ бааллар. Ол курдук Марс планетатыгар Олимпус Монс баар.

Вулканнар араастара

Лава уонна атын вулкантан тахсар матырыйаллар араас-араас көрүҥнээх буолаллар. Олору иккигэ араалааччылар:

Хахха вулкан

Бу вулкан көрүҥэ лаватыгар кремнезем аҕыйах баарыгар үөскүүр.

Хахха вулканнар эстибэккэ кыра-кыралаан тахсыбыт лава тахсар сиригэр араҥа кэнниттэн атын араҥа үөскүүр. Лава олус убаҕаһын иһин киэҥник тарҕанар. Ол иһин үөһэ буолбакка киэҥник тарҕанар, онно лава сойор. Ол курдук, холобурунан Гавайига баар Мауна Кеа вулкана буолар, турар сиринэн ааҕар буоллахха ордук киэҥник тарҕаммыт вулкан буолар.[3]

Стратовулканнар

undefined
undefined

Стратовулкан диэн биллэр вулкан көрүҥэ - үрдүк уонна конус формалаах.

Вулканнар үөскээһинэ

Билэ:Volcano scheme.svg
Вулкан чаастара:
1. Улахан магма тутуллар сирэ
2. Сир
3. Үөлэһэ
4. Базата
5. Боруога
6. Кыра Үөлэһэ
7. Вулкантан тахсар күл
8. Фланг
9. Вулкантан тахсар лава араҥалара
10. Күөмэйэ
11. Иитиллибит иһэн тахсыы
12. Лава устуута
13. Тахсар сирэ
14. Кратер
15. Күл былыта

Икки сүнньү процеһа ааһар.

Вулканнар тектоническай платолар хамсаатахтарына үөскүүллэр. Көрсүстэхтэриэ биир плато континент платотын анныгар барар. Ону субдукция диэн ааттыыллар. Ол кэнниттэн ууллар уонна магма баттааһынын улааттыннарар, уонна сир харыһыгар эстэр.

Иккис процесс тектоническай плато аһаҕас сир үрдүгэр таҕыстаҕына үөскүүр. Ол аһаҕас сир уруккутун курдук үлэлиир уонна сиргэ эстиэр дылы үлэлиир.

Быһаарыылар

  1. ↑ С.Н. Донской, Русско-якутский словарь, Якутск, 1931 г. (стр. 23)
  2. ↑ Россия Вулканнара: действующайдар, утуйа сытааччылар, вулканическай ыарыылар оройуоннара
  3. ↑ Earth Science. Austin, Texas: Holt, Rinehart and Winston. 2001. ISBN 0-03-055667-8. 

Категориялар