Антиохия
Антиохия[2], өссө Антиохия Ороҥҥа (был.-гириэк. Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Ὀρόντου, Антиохия Дафнаҕа, был.-гириэк. Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Δάφνῃ, Антиохия Улуу, был.-гириэк. Ἀντιόχεια ἡ Μεγάλη) — былыргы эллин куората, аныгы Турция сиригэр Анатолия уонна Сиирийэ кытылыктарын ыккардыларыгар баар этэ. Билигин былыргы урасхал Антакья (турок Хатай вилайетын киинэ) куоракка сыһыаннаах.
Иккис храм кэмигэр куорат эллин иудаизмын киинэ этэ уонна уһун үйэлээх буолан уонна эрдэтээҥи христианство үөскээһинигэр оонньообут сүрүн оруолунан «христианство биһигэ» диэн ааҕыллара[3]. Саҥа Ыйааҕынан, Антиохияҕа Христос үөрэнээччилэригэр аан бастаан «христианнар» диэн аат бэриллибитэ (Деян. 11:26).
Орто үйэлэргэ сэриилэртэн, сир хамсаныылартан уонна атыы-эргиэн суол уларыйыытыттан куорат суолтатын сүтэрбитэ. Ол гынан баран, кини аатын Левант уонна илин Дойду ортотунааҕы байҕалга улахан суолталаах Антиохия православнай патриархата билигин да илдьэ сылдьар.
Куорат тутуута
Антиохияны б. э. инн. 300 сыллаахха Селевк I Никатор туппута, Александр Македонскай сэрииһитэ. Архитектора Ксенео (Ксеней) этэ, Аттай, Перит уонна Анаксират салайбыттара. Хас да кыра куорат холбоммута: Лополис, Иоппа, Мероэ уонна Боттия. Куоракка дьэбириэйдэр уонна гириэктэр олохсуйаллара хааччахтамматаҕа. Демократическай муниципальнай бырабыылыстыба, сенат баар этэ. Иоанн Малала кэпсээбит үһүйээнинэн, акылаат ууруутугар Аматея диэн кыыһы сиэртибэлээбиттэрэ үһү. Кэнники кинини таҥаранан ааттаабыттар, кини таҥара дьиэтэ бастыҥ убаастабыллаах этэ. Евтихид диэн скульптор кини статуятын ыраахтааҕы ыйааҕынан оҥорбут. Селевк атын таҥара дьиэлэрин туппута, ол иһигэр Афины храмын[4].
Куорат уулуссалара көҥө муннугунан быһыта охсуһаллара. Олохтоох тэрилтэлэр (Буле уонна Архонт) куораты туспа судаарыстыба гына сыспыттар[5].
Антиохияны атын биир ааттаах куораттартан араараары, Оронт (Орхонт өрүстэн) Антиохията эбэтэр Дафна (Дафн хайа хаспаҕыттан) диэн ааттыыллара[3].
Куорат олохтоохторугар географическай, байыаннай уонна экэниэмикэ өттүнэн үчүгэй балаһыанньалаах буолан, Селевкид судаарыстыбатын түөрт киин куоратыттан биирдэстэрэ буолбута: Антиохия специя атыытын-эргиэнин көхтөөхтүк кыттара уонна Солко суол уонна Саар суол аттыгар, чугас хайалаах (Стаурун уонна Силпион) көмүскэнэр кириэппэстэри тутуохха сөптөөх, үүнүүлээх Амука хонууга турара[6]. Кэҥээн истэҕин аайы, Страбон этэринэн, Тетраполис (түөрт чаастан турар куорат) диэн ааттанар буолбута. Куораттан соҕуруу диэки Антиох IV Эпифан төрүттээбит Эпифания квартала баара. Гириэктэр, сиирийдэр уонна дьэбириэйдэр олороллоро. Култуура сайдыытыгар Пергамтан уонна Александрияттан хаалан иһэр эрээри, улахан атыы-эргиэн уонна промышленнай хамсааһыннаах этэ[5].
Рим импиэрийэтигэр
Антиохия б. э. инн. 64 сыллаахха диэри римляннар былдьыылларын иннинэ, Селевкидтар кииннэрэ этэ. Саҥа былаас кэлбитигэр, Сиирийэ провинциятын саҥа киин куората буолар. Кэлин эллин уонна Рим импиэрийэтин кэмигэр Антиохия олохтоохторун ахсаана 500 тыһыынчаттан тахсара диэн сабаҕалыыллар. Бу, куораты улаханынан Римтан уонна Александрияттан үһүс оҥорор, илин Сир ортотунааҕы байҕал оройуонугар суолталаах куораттартан биирдэстэрэ эбит[5]. Куоракка хас да храм, театр, акведук уонна терма баара. Эбиитиин Антиохия Сиирийэтээҕи рим гарнизонун штаб-квартирата этэ. Ол сүрүн эбээһинэһэ импиэрийэ илин кыраныыссатын перстар атаакаларыттан харыстааһына[3].
Тиберий салайыытыгар куорат улааппыта, Епифанийи Тетраполистан араарар 3200 колонналаах проспект тутуллубута. Кэлин Антиохия бырайыага саҥа Рим куораттарын тутуутугар холобура буолбута[7].
37 сыллааҕы сир хамсааһына элбэх алдьатыыны аҕалбыта, цезарь Калигула Аниохияны чөлүгэр түһэрбитэ. Тит театры туппута. Домициан хас да термы уонна Асклепий храмын туппута. Траян күргэни, циркы уонна терминальнай бааннайы. 115 сыллаахха Траян салайыытыгар, куорат өссө биир сир хамсааһынын кэннэ куорат чөлүгэр түһэрэллибитэ уонна улааппыта. Адриан Артемида уонна Траяҥҥа аналлаах икки храмы туппута[7].
257 сыллаахха Сасанидтар Шапур I салайыытынан Сиирэйэҕэ киирбиттэрэ, былаас перстарга үчүгэй сыһыаннаах Мариадеска көспүтэ. Куорат сороҕо урасхалламмыта, олохтоохтору Персияҕа (Сузианаҕа) күүһүнэн ыыппыттара. Валериан I Антиохияны сөргүппүтэ, ол эрээри 260 сыллаахха перстар төннүбүттүрэ. 226 сылтан 272 сылга троҥҥа Зенобия олороро[7].
IV үйэҕэ Антиохия сүрүн куорат аатын төннөрбүтэ уонна цезарь Констанций Галл резиденцията буолбута. 387 сыллаахха саҥа төлүү «статуялар өрө турууларын» киксибитэ, дьон цезарьдар уонна дьиэ кэргэннэрин статуяларын суулларбыттара[7].
Христианство киинэ
Рим импиэрийэтин кэмигэр Антиохия эдэр христианство киинэ этэ. Куоракка эдбэх дьэбириэй олороро ол иһин бастакы миссионердары тардара. Кэлин Антиохияны христианство таҥара үөрэҕин биһигэ диэн ааттыыллара, куораты кытта Антиохия таҥара үөрэҕин оскуолата ситимнээҕэ. Манна төрөөн сулууспатын саҕалаабыта Иоанн Златоуст проповедник. Антиохияҕа түөрт автокефальнай сыаркаптар кииннэриттэн биирдэстэрэ — Антиохийскай сыаркап баара (куорат дьадаҥыйбытын кэннэ патриархат дьаһалтатын киинэ Дамаск куоракка көспүтэ)[8].
Куорат тулатыгар хас да эрмээн, гириэк, сиирийэ, латыын манастыыра турара. 252 сыл уонна 300 сыл ыккардыларыгар Антиохияҕа уон сыаркап түмсүүтэ буолбута, бастакы биэс патриархтартан бирдээстэрэ манна резиденция оҥостубута (Константинополь, Иерусалим, Александрия уонна Рим куораттары кытта)[8].
IV үйэҕэ Антиохия сыаркаба Рим уонна Александрия сыаркабтарын кэннэ суолталааҕа уонна бу сыаркап 327 уонна 341 сыллар ыккардыларыгар бастакы куполлаах уонна мозайкалаах собуору туппута. Кэлин, Константинополь үрдэтэн таһаараллыбытын уонна Иерусалим патриархат быһыытынан олохтоммутун кэннэ, ону тэҥэ арианскай ересь дьайыытын кытта, сыаркап суолтата намтаабыта[8].
Византия импиэрийэтигэр
IV—VII үйэлэргэ Антиохия Византия иһигэр киирэрэ. IV үйэ икки аҥаарыгар Рим-Византия Илинигэр Антиохия култуура уонна өй киинэ этэ. Лев I Макелла (457—474) былааһыгар сир хамсаабыта, онтон дьэбириэйдэри өлөрүү уонна судаарыстыба иһигэр сэриилэр саҕаламмыттара. 526 сыллаахха сир хамсааһына мөлүйүөн чиэппэрин киһи тыынын ылбыта. Куораты Ефрем, Илиҥ кэмитиэтэ уонна патриарх сөргүппүттэрэ. Юстиниан I салайыытыгар Антиохия улааппыта, ол эрээри 535 сыллаахха атын сир хамсааһынан алдьаммыта уонна 538 сыллаахха перстар куораты ылан урусхалаабыттара. Олохтоохтор Экбатанаҕа күүһүнэн көһүрүллүбүттэрэ. Перстар барбыттарыгар куорат соччо урусхалламмыта буолан Юстиниан I саҥа куораты тутарга ыйаах биэрэр. Феуполис («Таҥара куората») ааспыт куораттан кыра, кэминэн Антиохия диэн ааттаммыта. VII үйэ саҕаланыытыгар Ираклий I үүрбүтүн иннинэ, Сасанидтар куораты иккитэ халаабыттара 602 уонна 611 сылларга[9].
Ислаам баһылыктааһына, крестовай походтар уонна Антиохия кинээстэбилэ
637—638 сылга Антиохияны халиф Умар ибн аль-Хаттаб салайыытынан араабтар ылаллар. Араабтар былаастарыгар кыра куоракка диэри кыччаабыта. Авасим диэн кыраныысса аттынааҕы байыаннай тэрилтэ штаба олохтоммут. 1084 сыллаахха турк-сэлдьууктар куораты былдьаабыттарын иннинэ, куорат бэйэтэ кыраныысса бөҕөргөтүүтэ курдук этэ[10].
1098 сыллаахха Бастакы крестовай походка өр сэриинэн төгүрүйүү кэннэ куораты крестоносецтар ылаллар, кинээстэбил киинэ оҥороллор. Ол эрээри крестоносецтар Византияҕа куораты биэрбэттэр бэйэлэрин судаарыстыбаларын олохтууллар — 1268 сыллаахха диэри буола сылдьыбыт Антиохия кинээстэбилэ. Антиохия кинээһэ Тарэнт Боэмунда буолар[10][11].
Антиохия кинээстэбилэ крестоносецтар Левант судаарыстыбаларыттан улаханынан үһүс этэ. Кинээстэбил Сир ортотунааҕы байҕал хотугу-илиҥҥи кытылыгар этэ, хоту өттүгэр Киликия царствотын уонна Эдесса графствотын кытта, соҕуруу өттүгэр Триполи графствотын кытта кыраныыссалааҕа. XIII үйэҕэ олохтоохторун ахсаана 30 000 киһи кэриҥэ этэ уонна православнай гириэктэртэн уонна эрмээннэртэн турара. Ол иһинэ, куорат таһыгар мусульмааннар бөлөхтөрө олороллоро. Крестоносецтар сүрүннэрэ Нормандияттан уонна соҕуруу Италияттан төрүттээхтэрэ[12][13].
Мамлүүктэр баһылыктааһыннара уонна Антиохия кинээстэбилин эстиитэ
1268 сыллаахха куораты мамлүүктэр сэриилэн суох гыммыттара. Антиохияны кинээстэбилин мамлүүк султана Бэйбарс өһөрбүтүгэр, куорат региональнай суолтатын сүтэрбитэ[11].
1517 сыллаахха Антиохияны турк-осмааннар ылбыттарыгар, куорат кыра дэриэбинэ курдук этэ. Аан дойду бастакы сэриитин бүтүүтүн диэри Антиохия Осмаан импиэрийэтин иһигэр этэ, онтон сэрии кэннэ француз мандаттаах Сиирийэҕэ көспүтэ. 1939 сыллаахха Франция куоракка Турцияны кытта холбоһорун өйөөбүтэ[10].
Билиҥҥи суолтата
Билигин Антиохия Антакья куоракка уонна биир ааттаах оройуоҥҥа (турок Хатай вилайетын киинэ) сыһыаннаах[14][15].
2023 сыллаахха олунньуга куорат сир хамсааһынын эпицентарыгар баар буолан таҕыспыта[16].
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- Брюн С. П.. Ромеи и франки в Антиохии, Сирии и Киликии XI—XIII в. М.: Маска, 2015. Том I—II.
- Курбатов Г. Л. Основные проблемы внутреннего развития византийского города (Антиохия в IV в.). Л., 1971.
- Смбат Спарапет. Летопись / Пер. с древнеармянского; предисл. и примеч. А. Г. Галстяна. Ереван: Айастан, 1974.
- Степаненко В. П. Государство Филарета Варажнуни (1071—1084/86 гг.) // Античная древность и средние века. Свердловск, 1975. Вып. 12. С. 86—103.
- Степаненко В. П. К датировке печати Тавтука, проедра и катепана Самосаты // Античная древность и средние века. 1995. Вып. 27. С. 58—62.
- Яхья Антиохийский. Летопись (извлечения)
- Antioch-on-the-Orontes: The Excavations. L.; Princeton, 1934—1972. Vol. 1-5.
- Bouchier Ed. S. A short history of Antioch: 300 B. C.-A. D. 1268. 1921.
- Cribiore R. The School of Libanius in Late Antique Antioch. Princeton: Princeton University Press, 2007.
- Downey G. A history of Antioch in Syria: from Seleucus to the Arab conquest. Princeton University Press, 1961.
- Downey G. Ancient Antioch. Norman, 1963.
- Downey, Glanville, A history of Antioch in Syria from Seleucus to the Arab conquest. Princeton, 1961.
- Liebeschuetz J. H. W. G. Antioch: City and Imperial Administration in the Later Roman Empire. Oxf., 1972.
- Wallace-Hadrill D. S. Christian Antioch: a study of early Christian thought in the East. 1982.
