Албан аат уордьана

Бастаан саллаат уордьана Багратион аатынан ааттаныахтаах этэ. Тоҕус худуоһунньуктан турар бөлөх 26 эскизы оҥорбута. Олортон А. В. Хрулёв 4-тү талан ылан Сталиҥҥа 1943 сыл алтынньы 2 күнүгэр бэлэхтээбитэ.

Албан аат уордьана, бэйэтин статуһунан уонна лиэнтэ өҥүнэн, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа биир саамай ытыктанар наҕарааданы — Сибэтиэй Георгий кириэһин — хатыылыыра. Албан аат уордьана үс истиэпэннээх, олортон үрдүкү уордьан бэлиэтэ, 1-кы истиэпэнэ — кыһыл көмүс, оттон 2-с уонна 3-с истиэпэннэрэ үрүҥ көмүс. Орден статутунан, наҕараадалар кытаанах кэккэлэһиинэн оҥоһуллуохтаахтар — саамай аллараа истиэпэнтэн саҕалаан үрдүккэ диэри.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кыргыһыыларыгар уонна атын байыаннай охсуһууларга ситиһиилэрин иһин мөлүйүөн кэриҥэ III-с истиэпэннээх Албан аат уордьанын, 46 тыһыынчаттан тахса II-с истиэпэннээх уонна 2678 I-кы истиэпэннээх бэлиэлэри туттарбыттара. Саҥардыллыбыт дааннайынан, Албан аат уордьанын толору хаһаайына 2656 киһилээх, ол иһигэр түөрт дьахтар. 7 киһи I-ы истиэпэннээх уордьаннаах эрээри, толору кавалер буолбатах этилэр. Саамай эдэр (15 саастаах) икки Албан аат уордьан кавалера Леонид Исаакович Окунь. 15 киһи араас буруйу оҥорбуттарын иһин бириэмийэлэрин былдьаабыттара.

Висла-Одер эпэрээссийэтин кэмигэр 1945 сыл тохсунньу 14 күнүгэр Висла өрүс хаҥас кытылыгар кыргыһыыга көрдөрбүт хорсун быһыытын иһин, 77-с гвардейскай Чернигов Кыһыл Знамялаах Ленин уонна Суворов уордьанын уонна стрелковай дивизиятын 215-с Кыһыл Знамялаах полкатын 1-кы батальонун бары рядовойдара, сержаннара уонна старшиналара Албан аат уордьанынан, бу батальон рота хамандыырдара Кыһыл Знамя уордьанынан, взвод хамандыырдара Александр Невскай уордьанынан наҕараадаламмыттара, оттон батальон хамандыыра Б. Н. Емельянов уонна взвод хамандыыра Михаил Николаевич Гурьев Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара буолбуттара. Ол курдук, биригээдэ бары сэрииһиттэр биир кыргыһыыга Албан аат уордьанын ылбыт соҕотох подразделение буолбута. 1-кы стрелковай батальон саллааттарын коллективнай хорсун быһыыларын иһин 69-с армия Байыаннай Сэбиэтэ «Албан аат Батальона» бочуоттаах ааты иҥэрбитэ^[1].

Албан аат уордьанынан Кыһыл Аармыйа рядовойдарыгар уонна сержаннарыгар, оттон авиацияҕа Сэбиэскэй Ийэ дойду иһин кыргыһыыларга хорсун быһыыны уонна эр санааларын көрдөрбүт младшай лейтенант сыбаанньалаах дьоҥҥо иҥэриллэр.

Албан аат уордьанын туттарыы ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан ыытыллар.

Үс истиэпэннээх Албан аат уордьанынан наҕараадаламмыттар эмиэ байыаннай сыбаанньаны ылар бырааптаах этилэр:

• рядовойдар, ефрейтордар уонна сержаннар — старшина;
• старшина сыбаанньалаахтар — младшай лейтенант;
• авиацияҕа младшай лейтенаннар — лейтенант.

Албан аат уордьанын бэлиэтэ диэн утарыта турар төбөлөр икки ардыларыгар 46 мм кээмэйдээх биэс муннуктаах сулус. Сулус сардаҥатын үрдэ арыый өрө көтөҕүллүбүт. Инники өттүгэр, сулус ортоку өттүгэр, 23,5 мм диаметрдаах төгүрүк-медальон баар, ортотугар Спасскай башнялаах Кириэмил рельефнай ойуута баар. Медальон эргимтэтин тула лавр венога баар. Төгүрүк аллараа өттүгэр кыһыл эмаль лиэнтэҕэ «СЛАВА» диэн сурук баар.

Уордьан кэнники өттүгэр «ССРС» диэн рельефнай суруктаах 19 мм диаметрдаах төгүрүмтэ баар.

Сирэй өттүгэр сулус уонна төгүрүк кытыыларыгар бүлтэгэр кыраныыссалар бааллар.

I-кы истиэпэннээх уордьан бэлиэтэ кыһыл көмүстэн (950 боруоба) оҥоһуллар. I-кы истиэпэннээх кыһыл көмүс ыйааһына 28,619±1,425 г. Уордьан уопсай ыйааһына 30,414±1,5 г.

II-с истиэпэннээх уордьан бэлиэтэ үрүҥ көмүстэн оҥоһуллар, оттон Спасскай башня^[ru] Кириэмил ойуулаах төгүрүк солотуулаах. Иккис истиэпэннээх үрүҥ көмүс ыйааһына 20,302±1,222 г. Уордьан уопсай ыйааһына 22,024±1,5 г.

III-с истиэпэннээх уордьан бэлиэтэ үрүҥ көмүс, киин эргимтэтигэр солотуута суох. III-с истиэпэннээх уордьан үрүҥ көмүс ыйааһына 20,549±1,388 г. Уордьан уопсай ыйааһына 22,260±1,6 г.

Бэлиэ 24 мм кэтиттээх солко муар лиэнтэнэн бүрүллүбүт биэс муннуктаах быластыынаҕа саҕа уонна тиэрбэс көмөтүнэн холбонор. Лента тэҥ кэтиттээх биэс уһун полосалаах: үс хара уонна икки оранжевай. Кытыытыгар лиэнтэ 1 мм кэтиттээх биир кыараҕас сырдык саарыл полосалаах.

Кыһыл Аармыйаҕа Албан аат уордьанын II-с истиэпэннээх бастакы кавалердарын 385-с стрелковай дивизия 665-с туспа сапёрнай батальонун саллааттара, старшина М. А. Большов, кыһыл аармыйа саллааттара С. И .Баранов уонна А. Г. Власов этилэр (1943 сыл ахсынньы 10 күнүнээҕи 634 №-дээх ыйааҕынан уордьан 10-с аармыйа чааһыгар)^[2].

1943 сыл ахсынньы 28 күнүгэр М. А. Большов^[3], С. И. Баранов^[4] уонна А. Г. Власов^[5] I-кы кылаастаах Албан аат уордьаныгар туруоруллубуттара, ол гынан баран кинилэргэ бу уордьан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан 1945 сыл кулун тутар 24 күнүгэр иҥэриллибитэ, ол аата бириэмийэҕэ туруоруллубуттарын кэннэ уон биэс ыйынан.

Официальнайдык Албан аат уордьанын бастакы толору кавалердарынан ефрейтор М. Т. Питенин^[6] уонна старшай сержант К. К. Шевченко^[7] (ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1944 сыл от ыйын 22 күнүнээҕи ыйааҕа) буолбуттара, Албан аат уордьаныгар I-кы истиэпэннээх Большовтан, Барановтан уонна Власовтан быдан хойутаан — 1944 бэс ыйыгар. Митрофан Питенин наҕараадатын ылыан иннинэ өлбүтэ; Константин Шевченко сэрии бүтэһик күнүгэр диэри сэриилэспитэ уонна Албан аат уордьанын бары истиэпэннэрин таһынан Аҕа дойду сэриитин I-кы истиэпэннээх, Кыһыл Сулус уонна (бу саллааттарга уонна сержаннарга сэдэх этэ) Кыһыл Знамялаах кавалер этэ.

Арассыыйа Федерациятын билиҥҥи сокуона Сэбиэскэй кэм саҕана бэриллибит бары бырааптары уонна чэпчэтиилэри Албан аат уордьан кавалердарыгар толору бигэргэтэр.

2023 сылтан Албан аат уордьанын толору кавалердарыгар ыйдааҕы харчы төлөбүрэ 83 496,41 солк.^[8].

Уордьан мааркаларга уонна манньыаттарга

• Дуров В. А. Русские и советские боевые награды / Государственный ордена Ленина исторический музей. — М.: Внешторгиздат, 1990. — С. 53—60.
• Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 50—53.
• Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7
• Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006
• Орден Славы. — [Ленинград] : 2-я тип. Воениздата НКО им. К. Ворошилова, [1943].
• Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 184—185. — ISBN 978-5-699-29296-7
• Славы орден // Советская энциклопедия истории Украины: в 4-х томах = Радянська енциклопедія історії України(укр.) / Відп. ред. А. Д. Скаба. — К.: Гол. редакція УРЕ, 1972. — Т. 4. — С. 112.
• Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 125—134. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5
• Суржик Д. В. Награды Второй мировой войны. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 58—60. — ISBN 978-5-373-03798-3
• Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 60—64. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0